Giải mã cảm giác ‘đã từng thấy’: những gì khoa học đã làm sáng tỏ về déjà vu

Có khi nào bạn bỗng dừng lại vì một khoảnh khắc cảm thấy mọi thứ vừa quen vừa lạ — như thể mình đã từng đứng ở đúng nơi này, nghe những lời này, hoặc nhìn thấy chính khung cảnh này trước kia? Cảm giác ấy thường chỉ kéo dài vài giây, nhưng đủ khiến người trải nghiệm ngạc nhiên và muốn tìm lời giải.

Tại sao déjà vu khó nghiên cứu?

Trải nghiệm mang tên déjà vu xảy ra đột ngột, ngắn ngủi và không báo trước. Những đặc điểm này khiến việc thu thập dữ liệu trực tiếp trong phòng thí nghiệm trở nên rất khó khăn: hiếm khi ai đó có thể biết trước lúc nào họ sẽ có cảm giác đó để nhà khoa học tiến hành quan sát đồng bộ.

Vì vậy, nhiều hiểu biết ban đầu về déjà vu đến từ khảo sát tự báo cáo: người tham gia mô tả tần suất, kích hoạt và hoàn cảnh xảy ra. Dù phương pháp này có giới hạn, nó cung cấp một nền tảng để các nhà nghiên cứu thiết kế thí nghiệm sâu hơn.

Déjà vu – trong tiếng Pháp có nghĩa là “đã thấy” – được đặt ra vào năm 1876 bởi nhà nghiên cứu triết học và tâm thần người Pháp Émile Boirac. (Ảnh: Patrick Chauvel, MD / Health.clevelandclinic.org)

Những phát hiện cơ bản từ tổng quan học thuật

Một bước ngoặt quan trọng trong nghiên cứu về déjà vu là bài tổng quan do một nhà khoa học thực hiện đầu thế kỷ 21, khi ông hệ thống hóa các báo cáo và quan sát trước đó, đồng thời đặt ra những câu hỏi có thể kiểm chứng bằng phương pháp khoa học. Từ tổng hợp nhiều nguồn, một số kết luận lặp lại xuất hiện:

• Khoảng một phần lớn dân số từng trải nghiệm déjà vu ít nhất một lần trong đời.
• Những tình huống dễ khơi gợi cảm giác đó thường liên quan đến không gian (một địa điểm, bố cục) hoặc các tương tác xã hội (một cuộc trò chuyện).
• Có bằng chứng từ y văn cho thấy có mối liên hệ giữa déjà vu và một số dạng hoạt động co giật trong não, tuy chưa xác định là nhân quả hay tương quan.

Những tổng hợp này giúp đưa déjà vu từ một đề tài chủ yếu nằm trong suy đoán văn hóa sang một đối tượng nghiên cứu của ngành khoa học nhận thức và thần kinh học.

Giả thuyết về ‘sự quen thuộc không nhận thức’ và thí nghiệm thực tế ảo

Một hướng điều tra cụ thể bắt nguồn từ ý tưởng rằng cảm giác quen thuộc có thể đến từ sự tương đồng hình thức giữa khung cảnh hiện tại và một ký ức trước đó mà não không gọi lại được một cách rõ ràng. Trong tâm lý học, ý tưởng này liên quan tới quan niệm về cách con người nhận biết cấu trúc không gian và mẫu hình — tức là, hai cảnh có bố cục tương tự nhau có thể kích hoạt cảm giác quen thuộc dù người trải nghiệm không nhận ra được ký ức gốc.

Để kiểm tra giả thuyết đó, các nhà nghiên cứu đã tận dụng công nghệ thực tế ảo. Thí nghiệm đặt người tham gia vào nhiều cảnh ảo có thể được điều chỉnh chi tiết; bằng cách so sánh các cảnh có sự trùng khớp về bố cục với các cảnh trước đó mà người tham gia đã quan sát nhưng không nhớ rõ, nhóm nghiên cứu ghi nhận tỉ lệ trải nghiệm cảm giác quen thuộc gia tăng khi có sự tương đồng về không gian.

Những kết quả này ủng hộ ý tưởng rằng ít nhất một phần của déjà vu bắt nguồn từ cơ chế nhận diện mẫu và so sánh nội bộ của não bộ — một dạng ‘nhận dạng không ý thức’ về sự tương đồng giữa tình huống hiện tại và ký ức chưa được hồi gọi.

Theo các nhà nghiên cứu, người ta đã trải nghiệm hiện tượng này từ lâu trước khi nó được đặt tên. (Ảnh: Internet)

Không chỉ một nguyên nhân—một hiện tượng đa nhân tố

Dữ liệu hiện có không cho phép khẳng định một nguyên nhân duy nhất cho déjà vu. Kết quả nghiên cứu cho thấy có nhiều yếu tố có thể góp phần, gồm:

• Sự tương đồng về cấu trúc không gian giữa bối cảnh hiện tại và một ký ức cũ.
• Ảnh hưởng của trạng thái não, trong đó một số dạng hoạt động bất thường (ví dụ co giật ở một số vùng) được ghi nhận ở một số trường hợp.
• Yếu tố cá nhân như tuổi tác, tiền sử trải nghiệm và tần suất gặp các kích hoạt cụ thể.

Như vậy, nếu người ta cảm thấy ‘đã từng ở đây’ thì có thể do một tổ hợp giữa cách não xử lý thông tin không gian và các trạng thái sinh lý của hệ thần kinh vào thời điểm đó.

Lịch sử ý niệm và cách tiếp cận hiện đại

Khái niệm và các diễn ngôn về trải nghiệm này đã có từ lâu trong văn hóa và triết học: các nhà tư tưởng từng dùng déjà vu như luận cứ cho những ý niệm về tiền kiếp, vô thức cá nhân hay tập thể, hoặc các giải thích siêu hình. Tuy vậy, với phương pháp luận hiện đại, các nhà nghiên cứu đang thay đổi cách đặt vấn đề: không phân xử ý nghĩa siêu nhiên, mà tập trung đo lường, phân loại và thử nghiệm các cơ chế nhận thức có thể giải thích hiện tượng.

Alan Brown – Tiến sĩ, Giáo sư Tâm thần học và Dịch tễ học tại Trung tâm Y tế Đại học Columbia (Mỹ), tác giả của rất nhiều cuốn sách viết về déjà vu. (Ảnh: Columbiapsychiatry)

Ý nghĩa của việc nghiên cứu déjà vu

Nghiên cứu về déjà vu không chỉ nhằm giải thích một trải nghiệm kì lạ. Việc hiểu các cơ chế dẫn tới cảm giác đó có thể giúp làm sáng tỏ các quá trình nền tảng của trí nhớ — chẳng hạn cách não hình thành liên kết giữa nhận thức hiện tại và ký ức, hoặc cách ký ức không được hồi phục hoàn toàn vẫn có thể tác động đến nhận thức tức thời.

Ngoài ra, tìm hiểu mối quan hệ giữa déjà vu và các hoạt động bất thường trong não có thể có ý nghĩa trong lâm sàng: giúp phân biệt trải nghiệm lành tính ở người khỏe mạnh với những triệu chứng báo hiệu rối loạn thần kinh cần quan tâm.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

Dù đã tiến bộ, lĩnh vực này còn nhiều câu hỏi mở: Tại sao chỉ một số người trải nghiệm déjà vu thường xuyên hơn? Những biến thể của déjà vu — ví dụ gắn nhiều cảm xúc mạnh — có ý nghĩa gì về nguồn gốc thần kinh của nó? Và làm thế nào để phân biệt cảm giác quen thuộc do nhận dạng mẫu không ý thức với ký ức bị kích hoạt một cách có ý thức?

Các nhà khoa học tiếp tục phát triển thiết kế thí nghiệm tinh vi hơn — kết hợp công cụ mô phỏng môi trường, ghi nhận hoạt động não theo thời gian thực và phương pháp phân tích hành vi — để trả lời các câu hỏi này trong những năm tới.

Lời khuyên khi bạn tự hỏi ‘liệu mình có bị gì không?’

Với hầu hết mọi người, déjà vu là hiện tượng thoáng qua và vô hại. Tuy nhiên, nếu trải nghiệm kèm theo triệu chứng khác như mất nhận thức, co giật, hoặc xảy ra với tần suất rất cao ảnh hưởng đến cuộc sống, nên tìm ý kiến chuyên môn để loại trừ các rối loạn thần kinh có thể liên quan.

Kết luận

Déjà vu là một cửa sổ hiếm hoi vào hoạt động nội tại của trí nhớ: nó cho thấy não có thể so sánh và đối chiếu thông tin theo những cách không luôn đi kèm với hồi tưởng có ý thức. Nhờ các tổng quan học thuật, thí nghiệm thực tế ảo và công trình tiếp nối, điều bí ẩn trước kia dần được đưa vào khuôn khổ khoa học — nhưng vẫn còn nhiều điều để khám phá.

Đối với những ai tò mò, nghiên cứu về déjà vu không chỉ là cố gắng giải thích một cảm giác kỳ lạ; đó còn là nỗ lực hiểu cách trí nhớ vận hành sâu sắc hơn, từ đó mở ra những hướng nghiên cứu mới cho tâm lý học và thần kinh học.

Để tiếp tục khám phá các bài viết khoa học hấp dẫn khác, bạn có thể đọc thêm các phân tích chuyên sâu sau đây.

Chúng tôi cũng giới thiệu một phân tích về một khám nghiệm khoa học thú vị liên quan đến cây lựu có chứa thủy ngân, cung cấp góc nhìn về nguồn gốc và rủi ro môi trường mà phát hiện đó hé lộ: cây lựu trong lăng Tần Thủy Hoàng chứa thủy ngân và ý nghĩa phát hiện.

Nếu bạn quan tâm đến những khám phá lớn hơn về lớp vỏ Trái Đất và dữ liệu khoáng vật gợi ý về một “đại dương” ẩn sâu trong lòng hành tinh, bài viết phân tích bằng chứng địa chấn và mẫu khoáng vật này sẽ mở rộng tầm nhìn của bạn: phát hiện khoáng vật và bằng chứng về đại dương dưới lớp vỏ Trái Đất.

Và đối với những độc giả ưa tìm hiểu các thí nghiệm quái lạ về ánh sáng, một bài tường thuật về hiện tượng tia laser tạo vệt tối trong vật liệu trong suốt tại Brookhaven trình bày kết quả thí nghiệm và ý nghĩa của phát hiện: thí nghiệm tia laser tạo bóng trong vật liệu trong suốt.