Bàn chân voi ở Chernobyl: nguồn gốc, mức độ nguy hiểm và những điều cần biết

Một khối vật chất màu đen, đông cứng sau thảm họa hạt nhân, vẫn được cảnh báo là cực kỳ nguy hiểm đối với con người.

Ở khu vực nhà máy Chernobyl tồn tại một khối vật liệu hiếm gặp, thường được nhắc đến với cái tên “Bàn chân voi”. Từ khi được phát hiện trong chiến dịch khắc phục hậu quả sự cố, khối vật chất này gây chú ý vì mức bức xạ cao và tính chất hình thành liên quan đến quá trình tan chảy cấu trúc bên trong lò phản ứng.

Hình ảnh vật thể được gọi là “Bàn chân voi”.

Khối vật chất này xuất hiện như thế nào?

Vụ nổ tại lò phản ứng số 4 tạo ra nhiệt độ cực cao bên trong cấu trúc. Những bộ phận kim loại, bê tông và vật liệu trong lõi bị nung chảy, trộn lẫn với nhiên liệu và các sản phẩm phân hạch, tạo ra một khối dung dịch nóng chảy. Khi hỗn hợp nguội lại, nó đông cứng thành dạng rắn mới có thành phần phức tạp — chính là khối mà ngày nay gọi là “Bàn chân voi”.

Quá trình này không diễn ra thường xuyên: theo báo cáo, vật liệu dạng corium tương tự chỉ xuất hiện vài lần trong lịch sử công nghiệp hạt nhân, nên mỗi trường hợp đều mang tính đặc thù và khó dự đoán.

Một chuyên gia tiến đến gần “Bàn chân voi”.

Tại sao nó được đánh giá là nguy hiểm?

Khi khối vật liệu này được phát hiện, mức bức xạ ở khu vực rất cao. Số liệu ghi nhận trong năm đầu tiên sau sự cố cho thấy mức bức xạ có thể lên tới 10.000 rơn-ghen mỗi giờ — con số này lớn hơn nhiều so với ngưỡng an toàn và tương đương với một lượng tia X rất lớn được tích lũy trong thời gian ngắn. Do đó, tiếp xúc trực tiếp trong các khoảng thời gian ngắn cũng có thể dẫn đến tổn thương nghiêm trọng cho cơ thể.

Các ghi chép về phản ứng sinh học với mức bức xạ này mô tả từng mốc thời gian tiếp xúc và hậu quả tương ứng: tiếp xúc nửa phút có thể gây chóng mặt và mệt mỏi kéo dài; khoảng hai phút bắt đầu xuất hiện tổn thương tế bào; sau bốn phút, biểu hiện lâm sàng nặng hơn gồm nôn, tiêu chảy, sốt; tiếp xúc kéo dài cỡ năm phút có thể dẫn đến tổn thương không hồi phục và tử vong trong vòng vài ngày.

Do mức phát xạ lớn như vậy, việc quan sát và chụp ảnh khối vật chất gặp nhiều hạn chế; số ảnh hiện có là rất ít và mỗi lần tiếp cận đều được thực hiện với biện pháp bảo hộ nghiêm ngặt.

Do bức xạ quá lớn, hình ảnh được ghi lại của “Bàn chân voi” cũng bị ảnh hưởng.

Những ai từng tiếp cận khối vật chất?

Một số chuyên gia tham gia chiến dịch khắc phục hậu quả đã tiếp cận và ghi nhận thông tin về khối vật liệu. Trong số đó, Artur Korneyev, khi là phó giám đốc dự án Shelter Object, từng tới gần và ghi lại vài bức ảnh. Báo cáo sau đó cho biết ông còn sống và hiện ở Ukraine.

Mỗi lần tiếp cận như vậy đều thực hiện kèm theo thiết bị bảo hộ và biện pháp an ninh nhằm giảm thiểu rủi ro do bức xạ. Tuy nhiên, ngay cả với kinh nghiệm và đồ bảo hộ, các chuyên gia luôn cảnh báo về mức độ nguy hiểm kéo dài của khối vật liệu này.

Những biện pháp hạn chế rò rỉ và tương lai khối vật liệu

Để giảm khả năng phát tán phóng xạ, cơ cấu chắn bên trên khu vực chứa khối vật liệu đã được triển khai. Một kết cấu gồm cốt thép và bê tông, được gọi là “Nhà giam an toàn”, đã được đặt nhằm che phủ và ngăn bức xạ lan ra môi trường xung quanh. Đây là một trong những nỗ lực nhằm cô lập hiện tượng và bảo vệ vùng lân cận.

Dù vậy, vì tính hiếm của loại vật liệu này và những biến đổi lâu dài dưới tác động của thời gian, không có sự chắc chắn tuyệt đối về cách khối vật liệu sẽ tiến triển trong vài thập kỷ tới.

Điều gì nên nhớ nếu gặp thông tin về khối vật liệu phóng xạ?

Khi đọc các mô tả về khối vật chất kiểu “Bàn chân voi”, cần tách rõ giữa dữ kiện ghi nhận và những nhận định suy diễn. Những con số về mức bức xạ và mô tả tác động sinh học là dữ kiện quan trọng để hiểu mức rủi ro. Đồng thời, các biện pháp bảo hộ và kết cấu che chắn là bằng chứng cho thấy nỗ lực giảm thiểu hậu quả tiếp tục được thực hiện.

Các câu hỏi thường gặp

Khối vật liệu này là gì về bản chất?

Nó là sản phẩm của quá trình các vật liệu trong lõi lò phản ứng tan chảy và hòa trộn với nhau, sau đó nguội đông thành một khối rắn có thành phần phức tạp, thường gọi là corium.

Mức bức xạ đã từng đo được là bao nhiêu?

Các ghi chép cho biết, trong năm đầu sau tai nạn, mức bức xạ gần khối vật liệu có thể lên đến 10.000 rơn-ghen mỗi giờ.

Tiếp xúc trong thời gian ngắn có nguy hiểm không?

Có. Các ghi nhận y tế mô tả rằng thời gian tiếp xúc chỉ trong vài phút có thể sinh ra triệu chứng nghiêm trọng, dao động từ chóng mặt đến rối loạn tiêu hóa, và có thể dẫn đến tử vong nếu tiếp xúc kéo dài ở mức cao.

Đã có biện pháp che chắn nào để hạn chế rò rỉ?

Có. Một kết cấu bằng bê tông và thép đã được lắp đặt phía trên khu vực chứa khối vật liệu nhằm giảm phát tán phóng xạ.

Kết luận ngắn gọn

“Bàn chân voi” là một minh chứng cho những hệ quả vật chất phức tạp của sự cố hạt nhân. Dù đã qua nhiều năm, khối vật liệu vẫn được coi là nguy hiểm vì mức bức xạ từng được đo rất cao và do tính đặc thù khi nó hình thành. Mọi tiếp cận với vật liệu dạng này cần dựa trên quy trình chuyên môn và thiết bị bảo hộ phù hợp; đồng thời, các công trình che chắn tiếp tục đóng vai trò then chốt trong việc giảm rủi ro cho môi trường xung quanh.