10 hành vi gây tổn hại cho bản thân và cộng đồng — vì sao khó bỏ?

Nhiều hành vi mà xã hội coi là xấu không chỉ làm tổn thương người khác mà còn phản tác dụng với chính người thực hiện. Một số gốc rễ của những hành vi này liên quan tới sinh học, văn hóa và hoàn cảnh xã hội; một số khác bắt nguồn từ thói quen và cơ chế tâm lý khó thay đổi. Bài viết này hệ thống lại mười dạng hành vi phổ biến, giải thích nguyên nhân cơ bản theo kết luận từ các nghiên cứu và chỉ ra những điểm đáng lưu ý khi muốn thay đổi.

1. Thói “buôn chuyện”: gắn kết nhóm bằng lời nói về người khác

Việc bàn tán về người khác thường không nhằm cung cấp thông tin chính xác mà nhằm tăng cường mối liên kết giữa những người tham gia. Như Robin Dunbar, nhà nghiên cứu ở Đại học Oxford, phân tích, chức năng xã hội của việc này là kết nối cá nhân trong một nhóm, dù hành vi đó có thể làm tổn hại tới người bị nói tới. Hiểu được cơ chế này giúp giải thích vì sao tin đồn lan nhanh: nó thỏa mãn nhu cầu thuộc về tập thể, hơn là nhu cầu truyền tải chân lý.

2. Cờ bạc: khi hệ thưởng trong não bị đánh lừa

Hành vi đánh bạc thường được củng cố bởi phản ứng não bộ với phần thưởng. Một công trình về thần kinh học đăng trên tạp chí Neuron cho thấy não phản ứng mạnh mẽ không chỉ khi thắng mà cả khi “suýt thắng”, và điều này khuyến khích con người tiếp tục chơi. Like Clark ở Đại học Cambridge chỉ ra rằng cảm giác suýt thắng kích thích não giống như chiến thắng thực sự; kết quả là người chơi dễ bỏ qua tính toán hợp lý và tiếp tục đặt cược bất chấp rủi ro.

3. Làm việc quá sức: ranh giới mờ giữa công việc và đời sống

Áp lực công việc kéo dài dễ dẫn tới stress mãn tính, suy giảm tinh thần và ảnh hưởng sức khỏe. Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) ghi nhận có hơn 600 triệu người làm trên 48 giờ mỗi tuần. Ở nhiều nơi, công nghệ khiến công việc tiếp tục theo về nhà: một nửa lực lượng lao động ở một số quốc gia vẫn làm việc khi đã về nhà. Các chuyên gia y tế khuyến nghị các biện pháp thiết thực như ngủ đủ giấc và tập thể dục để giảm căng thẳng, vì đây là những phương pháp hỗ trợ sức khỏe tinh thần đã được nhắc tới trong các khuyến cáo chuyên môn.

4. Thay đổi cơ thể quá mức: từ trang trí tới rủi ro sức khỏe

Hành vi xỏ khuyên, xăm mình, phẫu thuật thẩm mỹ hay chỉnh sửa cơ thể tồn tại từ lâu và có nhiều ý nghĩa văn hóa: khẳng định bản sắc, biểu hiện thẩm mỹ hay phản kháng xã hội. Một dự báo từng cho rằng tới năm 2015, khoảng 17% dân Mỹ trải qua một hình thức làm đẹp kiểu này. Tuy nhiên, can thiệp trên cơ thể cũng kèm theo rủi ro như nhiễm trùng, sẹo và các bất tiện trong sinh hoạt, đồng thời có thể dẫn đến sự đánh giá tiêu cực từ một số người khác.

5. Ức hiếp và bắt nạt: lan rộng từ trường học tới nơi làm việc

Bắt nạt không chỉ là vấn đề tuổi thiếu niên. Dữ liệu cho thấy hơn một nửa học sinh trung học từng tham gia hoặc là nạn nhân của hành vi này; một nghiên cứu ở châu Âu chỉ ra mối liên hệ giữa bắt nạt ở trường và hành vi tương tự với anh chị em ở nhà. Ở môi trường làm việc, có nghiên cứu ghi nhận khoảng 30% nhân viên văn phòng ở Mỹ từng bị sếp hoặc đồng nghiệp ức hiếp theo nhiều hình thức như cô lập thông tin, bôi nhọ hoặc xúc phạm. Hành vi này làm tổn hại hiệu suất, sức khỏe tinh thần và chất lượng quan hệ xã hội.

6. Nói dối: cơ chế bảo vệ sĩ diện và tần suất đáng ngạc nhiên

Nói dối thường liên quan tới nhu cầu bảo vệ lòng tự trọng. Robert Feldman ở Đại học Massachusetts ghi nhận trong khảo sát rằng 60% người tham gia nói dối ít nhất một lần trong một cuộc nói chuyện kéo dài 10 phút. Một số phát hiện khác trong cùng nhóm nghiên cứu cho thấy lời nói dối có xu hướng dài hơn câu thật khoảng 30%, và tần suất nói dối trong thư điện tử vì mục đích công việc thường cao hơn so với thư viết tay. Những kết luận này giúp hiểu tại sao việc trung thực trong giao tiếp là thách thức đối với nhiều người.

7. Lừa dối có hệ thống: từ thuế đến quan hệ cá nhân

Thái độ với hành vi gian lận không đồng nhất giữa các cá nhân. Một khảo sát cho thấy có tới khoảng 1/5 người Mỹ coi gian lận liên quan đến thuế là điều có thể chấp nhận; trong khi đó khoảng 10% người tham gia nghiên cứu thừa nhận đôi lúc có thể ngoại tình mà không cảm thấy có lỗi. Những kết quả này phản ánh xung đột giữa chuẩn mực đạo đức công khai và hành vi thực tế của con người.

8. Trộm cắp vì thèm muốn: không phải lúc nào do nghèo đói

Một nghiên cứu trên 43.000 người ở Mỹ phát hiện 11% thừa nhận từng lấy trộm đồ trong cửa hàng ít nhất một lần dù có khả năng chi trả. Một số nhà khoa học đã thử nghiệm các biện pháp dược lý, trong đó Naltrexone được đặt ra như một phương án nhằm kìm chế cảm giác thôi thúc bằng cách phong tỏa hệ thống thưởng trong não. Tuy nhiên đây là hướng tiếp cận y tế, không phải lời giải cho mọi trường hợp, và việc can thiệp cần cân nhắc kỹ lưỡng theo hoàn cảnh cá nhân.

9. Khao khát bạo lực: gốc rễ sinh học và lịch sử

Bạo lực là hiện tượng tồn tại xuyên suốt lịch sử loài người. Có quan sát cho rằng trong một số thời kỳ tiền sử người ta ít bạo lực hơn phục tộc hiện đại, nhưng con người vẫn thể hiện xu hướng hiếu chiến mạnh mẽ. Nhà sinh vật học David Carrier ở Đại học Utah lập luận rằng hành vi hiếu chiến ở các loài thường liên quan đến cạnh tranh sinh tồn hoặc tranh giành bạn tình, và đối với con người, các yếu tố môi trường, xã hội và lịch sử loài đóng vai trò quyết định mức độ bạo lực.

10. Không thể bỏ thói xấu: sức mạnh của thói quen và biện minh cá nhân

Có lẽ việc giữ mãi thói quen xấu là thách thức lớn nhất. Nhiều người nhận thức được hại nhưng vẫn bám vào những hành vi đó, thường với các lý do biện minh như “nó chưa làm hại tôi” hoặc viện dẫn trường hợp ngoại lệ trong gia đình. Thói quen được củng cố bởi lặp lại và những phần thưởng ngắn hạn; do đó muốn thay đổi cần can thiệp vào thói quen, tìm nguồn thưởng thay thế và kiên trì trong thời gian đủ dài để hình thành phản ứng mới.

Làm thế nào để tiếp cận thay đổi hành vi?

Không có giải pháp duy nhất cho mọi hành vi, nhưng một số nguyên tắc chung có thể hữu ích: nhận diện động lực đằng sau hành vi (xã hội, sinh học, hay hoàn cảnh), giảm các kích thích tiêu cực, tăng phần thưởng cho hành vi mong muốn, và tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần. Ví dụ, để giảm căng thẳng do làm việc quá nhiều nên cân nhắc ngủ đủ giấc và tập thể dục đều đặn — hai biện pháp thường được chuyên gia y tế nhắc tới. Trong trường hợp các hành vi bắt nguồn từ cơ chế thần kinh, can thiệp y tế hoặc tâm lý có thể được cân nhắc theo chỉ dẫn chuyên môn.

Kết luận: hiểu để thay đổi

Nhận diện rõ ràng nguồn gốc và cơ chế củng cố những hành vi có hại giúp chúng ta tiến gần hơn tới việc thay đổi. Một số hành vi bắt nguồn từ nhu cầu thuộc về tập thể; số khác do phản ứng não với phần thưởng hoặc do áp lực xã hội. Thay đổi đòi hỏi nhận thức, chiến lược cụ thể và thời gian — và trong nhiều trường hợp, sự trợ giúp từ cộng đồng hoặc chuyên gia.

Thói quen xấu không phải bản án vĩnh viễn. Khi biết vì sao mình hành xử như vậy, mỗi người có thể lựa chọn bước tiếp theo: giảm tiếp xúc với yếu tố kích thích, tìm cách thay thế phần thưởng, hoặc nhờ hỗ trợ chuyên môn để can thiệp sâu hơn.

Các câu hỏi thường gặp

Thói quen xấu khó bỏ vì sao?

Thói quen được củng cố qua lặp lại và phần thưởng ngắn hạn; não bộ thích kết quả nhanh, nên dù biết hậu quả lâu dài, con người vẫn lặp lại hành vi để nhận cảm giác dễ chịu tức thì.

Có biện pháp đơn giản nào để giảm stress do làm việc quá độ?

Các chuyên gia y tế thường khuyến nghị ngủ đủ giấc và tập thể dục đều đặn như biện pháp ban đầu giúp giảm căng thẳng; ngoài ra điều chỉnh giới hạn công việc và tách thời gian nghỉ rõ ràng cũng cần được cân nhắc.

Khi nào nên tìm trợ giúp chuyên môn?

Nên tìm chuyên gia khi hành vi gây tổn hại đáng kể cho bản thân hoặc người khác, khi đã thử tự điều chỉnh mà không hiệu quả, hoặc khi dấu hiệu phụ thuộc/tha hóa xuất hiện.

Để mở rộng góc nhìn về các tác phẩm cổ đại vừa mang tính thần thoại vừa ẩn chứa dữ liệu địa lý, bạn có thể đọc bài viết Sơn Hải Kinh: phân định giữa huyền thoại, quan sát địa lý và dư âm văn hóa để hiểu cách đọc phê phán và giá trị văn hóa của tài liệu này.

Nếu bạn quan tâm tới cấu trúc nội thất và những lưu ý khi khám phá các công trình cổ đại, bài Bên trong kim tự tháp Khufu: lối đi, phòng bí mật và lưu ý cho du khách cung cấp mô tả chi tiết và lời khuyên thực tiễn cho người muốn tìm hiểu sâu hơn.

Về khía cạnh địa chất liên quan đến nguồn oxy sơ khai, bài Nguồn gốc oxy: khi thạch anh và lực địa chất góp phần tạo khí lý giải cơ chế tạo oxy cục bộ từ phản ứng bề mặt thạch anh và ý nghĩa của nó với tiến hóa ban đầu của sự sống.