Formaldehyde: nguồn gốc, mối nguy từ thực phẩm và cách tự bảo vệ

Formaldehyde (thường gọi là phoóc-môn; khi hòa tan trong nước gọi là formalin) là một hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, có mùi khó chịu, xuất hiện trong môi trường sống và được ứng dụng trong nhiều ngành nghề. Mặc dù ở nồng độ thấp cơ thể có thể xử lý được, nhưng khi tồn tại ở hàm lượng cao hoặc bị lạm dụng trong thực phẩm, formaldehyde có thể gây ra nhiều vấn đề sức khỏe từ kích ứng đến ngộ độc nghiêm trọng và tăng nguy cơ ung thư.

Formaldehyde là gì và xuất phát từ đâu?

Về bản chất, formaldehyde là một chất khí không màu ở điều kiện bình thường, có mùi hăng. Trong công nghiệp, nó được dùng để sản xuất nhiều vật liệu xây dựng và sản phẩm gia dụng. Khi pha với nước, hỗn hợp này gọi là formalin, được sử dụng làm chất khử trùng công nghiệp, chất bảo quản trong một số sản phẩm như thuốc sát trùng, thuốc và mỹ phẩm.

Những con đường formaldehyde xâm nhập vào thực phẩm

Formaldehyde có thể xuất hiện trong thực phẩm bằng nhiều cách. Một phần sinh ra tự nhiên trong quá trình chế biến như nấu nướng hoặc hun khói; phần khác bắt nguồn từ việc sử dụng formalin như chất xử lý hoặc bảo quản. Trong ngành đánh bắt và nuôi trồng thủy sản, formalin lỏng từng được phép sử dụng để điều trị ký sinh trùng trên một số loài cá và xử lý trứng cá. Tuy nhiên, việc dùng formalin như chất bảo quản để kéo dài tuổi tủi ngay lập tức bị coi là hành vi nguy hiểm và bị cấm ở nhiều quốc gia.

Hiện nay nhiều nước cấm sử dụng formalin trong ngành thực phẩm. (Ảnh: Internet).

Tác động của formaldehyde lên cơ thể theo từng con đường tiếp xúc

Khi formaldehyde xâm nhập qua đường hô hấp (hít phải), các tế bào lót đường thở phản ứng nhanh để phá vỡ chất này. Tiếp xúc với nồng độ thấp trong môi trường thường ngày thường được chuyển hóa, nhưng vẫn có thể gây kích ứng mắt, mũi, họng, da và đường hô hấp. Tiếp xúc với lượng lớn hơn có thể dẫn tới phát ban, khó thở, thở khò khè và làm thay đổi chức năng phổi.

Nếu formaldehyde bị ăn vào, nó sẽ được hấp thu và chuyển hóa nhanh qua ống tiêu hóa. Ở liều thấp, rủi ro ít hơn; nhưng hấp thu với hàm lượng cao có thể dẫn đến ngộ độc. Trong các trường hợp nặng, ngộ độc formaldehyde được mô tả với các biểu hiện như hạ huyết áp, loạn nhịp tim, thở không đều, trạng thái bồn chồn, bất tỉnh, hôn mê; trong một số trường hợp hiếm, có thể gây tử vong.

Liều độc và mối liên quan với ung thư

Theo thông tin từ Cơ quan Đăng ký Chất độc và Bệnh tật, hấp thu formaldehyde qua đường thực phẩm được coi là độc hại ở mức 50–100 mg/kg/ngày. Ngoài ra, tiếp xúc kéo dài hoặc hấp thu với hàm lượng lớn có thể làm tăng nguy cơ một số bệnh ác tính; formaldehyde đã được nêu liên hệ tới nguy cơ bạch cầu và một số dạng ung thư đường tiêu hóa hoặc hô hấp như ung thư mũi họng, u dạ dày và ruột.

Formaldehyde có liên quan đến một số loại ung thư. (Ảnh: Internet)

Nhận diện thực phẩm có nguy cơ bị xử lý bằng formalin

Một số dấu hiệu giúp người tiêu dùng cảnh giác khi chọn hải sản hoặc thực phẩm dễ hư: cá tươi thường có lớp nhớt vừa phải, mùi tanh tự nhiên chứ không phải mùi hóa chất, mang đỏ hoặc đỏ sẫm, mắt trong và hơi lồi. Những sản phẩm có mùi lạ, có dấu hiệu ôi thiu, hoặc cấu trúc bất thường nên tránh mua. Quan trọng là ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng và chế biến, tiêu thụ ngay khi có thể.

Cách giảm thiểu tiếp xúc với formaldehyde từ thực phẩm và môi trường

Dưới đây là những bước thực tế mà mỗi người có thể áp dụng để giảm nguy cơ tiếp xúc:

• Rửa kỹ trái cây, rau củ và các thực phẩm có nguy cơ cao dưới vòi nước chảy: formaldehyde hòa tan trong nước nên rửa có thể làm giảm lượng bám trên bề mặt.
• Chọn thực phẩm tươi, đáng tin cậy và ưu tiên nguồn cung cấp minh bạch; tránh mua sản phẩm có dấu hiệu không bình thường.
• Hạn chế hút hoặc sống trong môi trường có mùi hóa chất mạnh kéo dài; trong nhà, đảm bảo thông gió tốt với các sản phẩm gia dụng có thể phát thải formaldehyde.

Điều gì cần nhớ khi xảy ra nghi ngờ ngộ độc?

Nếu có nghi ngờ tiếp xúc lượng lớn formaldehyde qua đường hô hấp hoặc tiêu hóa và xuất hiện các triệu chứng nghiêm trọng như khó thở, nôn nhiều, mất tri giác hay rối loạn nhip tim, cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp. Những trường hợp nhẹ hơn với kích ứng mắt, mũi, họng hoặc phát ban nên được theo dõi; nếu triệu chứng kéo dài cần được khám chuyên khoa để đánh giá thêm.

Kết luận: đánh giá rủi ro và lựa chọn an toàn

Formaldehyde là một hóa chất có nhiều ứng dụng nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu bị lạm dụng, đặc biệt trong thực phẩm. Hiểu được các con đường xâm nhập, dấu hiệu ảnh hưởng sức khỏe và áp dụng biện pháp phòng ngừa đơn giản — chọn thực phẩm tươi, rửa sạch và tránh các nguồn phát thải hóa chất — sẽ giúp giảm đáng kể khả năng bị ảnh hưởng. Trong mọi trường hợp nghi ngờ, nên tìm ý kiến y tế để được đánh giá và xử trí chính xác.

Các câu hỏi thường gặp

Formaldehyde có thể sinh ra khi nấu ăn hay hun khói?

Có — một phần formaldehyde có thể hình thành trong quá trình nấu nướng hoặc khi hun khói thực phẩm. Đây là một trong những nguồn tự nhiên bên cạnh nguồn do tiếp xúc ngoài ý muốn.

Rửa thực phẩm có giúp loại bỏ formaldehyde không?

Có thể giảm được một phần vì formaldehyde hòa tan trong nước, nên rửa kỹ bề mặt rau củ, trái cây và thực phẩm nhẹ nhàng dưới vòi nước sẽ giúp giảm lượng dính trên bề mặt.

Làm sao phân biệt cá bị xử lý formalin?

Không có phương pháp tại nhà hoàn hảo để chắc chắn, nhưng chọn cá có đặc trưng tươi (mùi tanh tự nhiên, mắt sáng, mang đỏ, ít nhớt) và mua từ nguồn đáng tin cậy là cách thực tế để giảm rủi ro.

Để hiểu sâu hơn về lợi ích dinh dưỡng và những lưu ý khi sử dụng rau củ trong chế độ ăn hàng ngày, bạn có thể đọc thêm bài viết tác dụng sức khỏe của dưa chuột hàng ngày – bài viết này hệ thống các tác dụng chính và những điều nên biết khi ăn dưa chuột thường xuyên.

Nếu bạn quan tâm đến khía cạnh sinh học và lâm sàng về cách nam và nữ phản ứng với đau, hãy tham khảo phân tích chuyên sâu tại khả năng chịu đau giữa nam và nữ để nắm các kết quả nghiên cứu và hệ quả đối với điều trị.

Với những lo ngại về bệnh truyền nhiễm và những hiểu lầm dễ gây hại trong cộng đồng, bài viết những nhầm lẫn nguy hiểm về sốt xuất huyết trình bày rõ các sai lầm phổ biến, thời điểm nguy hiểm và biện pháp phòng tránh hiệu quả.