9 bí ẩn lịch sử chưa có lời giải — vì sao vẫn hấp dẫn

Có những câu hỏi về quá khứ nhưng lời đáp thì mơ hồ, thiếu chứng cứ hoặc nhiều khi hoàn toàn trái ngược nhau. Những bí ẩn lịch sử như lăng mộ các đế vương, các sự kiện chính trị gây tranh cãi hay các hiện tượng được truyền miệng qua nhiều thế hệ không chỉ là đề tài cho giới nghiên cứu mà còn kích thích trí tưởng tượng của công chúng. Dưới đây là chín trường hợp tiêu biểu — mỗi trường hợp kèm theo những gì chúng ta biết chắc và chỗ vẫn còn bỏ ngỏ.

Tại sao một số bí ẩn không bao giờ có câu trả lời dứt khoát?

Các yếu tố làm cho một vấn đề lịch sử trở thành bí ẩn bao gồm thiếu nguồn tin nguyên thủy, tài liệu bị phá hủy, hiện vật bị mất tích hoặc bị cướp phá, và những truyền thuyết được tô vẽ qua thời gian. Khi chứng cứ quan trọng không còn, các giả thuyết thay phiên nhau xuất hiện mà không thể kiểm chứng triệt để — kết quả là sự bất đồng kéo dài giữa các chuyên gia và công chúng.

Các trường hợp nổi bật và thực trạng bằng chứng

1. Vua Arthur — nhân vật lịch sử hay huyền thoại?

Truyền thuyết về Vua Arthur và các hiệp sĩ Bàn Tròn đã lưu truyền hơn một thiên niên kỷ, gắn liền với những địa điểm như Camelot hay Tintagel. Một số địa danh ở Anh có liên hệ truyền thống với câu chuyện này, nhưng những cuộc khai quật khảo cổ chưa thể cung cấp chứng cứ rõ ràng để khẳng định Arthur từng tồn tại như một nhân vật lịch sử cụ thể. Do vậy, câu hỏi về sự hiện hữu thực tế của Vua Arthur vẫn chưa có lời giải thuyết phục.

Tượng vua Arthur

2. Lăng mộ của Cleopatra ở đâu?

Nữ hoàng Cleopatra VII là nhân vật thu hút nhiều nỗ lực khảo cổ. Một chiến dịch khai quật do Zahi Hawass dẫn đầu vào khoảng năm 2010 tập trung tại Taposiris Magna — một địa điểm gần Alexandria — và đã phát hiện ra những lăng mộ thuộc thời kỳ bà trị vì, nhưng cho tới nay không có bằng chứng thuyết phục cho thấy ngôi mộ của Cleopatra được tìm thấy. Các tác giả cổ cho rằng bà và Mark Antony đã được chôn cất chung, và Plutarch mô tả lăng mộ gần đền thờ Isis với nhiều kho báu; tuy nhiên tình trạng cướp bóc và thời gian có thể đã xóa sạch dấu vết.

Nữ hoàng Cleopatra VII trong các bức tranh cổ đại.

3. Ai chịu trách nhiệm vụ ám sát John F. Kennedy?

Sự kiện ám sát Tổng thống John F. Kennedy ngày 22/11/1963 ở Dallas là một trong những điểm nóng tranh luận kéo dài. Theo kịch bản được chấp nhận rộng rãi, Lee Harvey Oswald bắn chết Kennedy, và hai ngày sau đó, Oswald bị Jack Ruby bắn chết trước khi hầu tòa. Tuy nhiên, không thiếu các nhà sử học và công chúng đặt câu hỏi về giả thuyết một tay súng đơn lẻ; nhiều giải thích thay thế đã được đưa ra qua thời gian, và vì thiếu bằng chứng quyết định, sự bất đồng vẫn tồn tại.

Bức ảnh cuối cùng của Tổng thống John F. Kennedy ngồi trên ô tô đi ngoài đường trước khi bị ám sát.

4. Caesarion — thực sự là con trai Julius Caesar?

Cleopatra sinh Caesarion vào năm 47 TCN và tuyên bố đây là con của Julius Caesar; bà còn đặt con làm đồng cai trị vào năm 44 TCN. Julius Caesar không từng công nhận đứa trẻ, và Gaius Oppius — một người bạn của Caesar — đã viết sách phủ nhận mối quan hệ huyết thống này. Sau thất bại của Cleopatra và Mark Antony, Cleopatra tự sát và Caesarion bị giết vào khoảng năm 30 TCN. Vì không còn hài cốt để so sánh, vấn đề huyết thống giữa Caesar và Caesarion chưa thể được xác minh chắc chắn.

Bức điêu khắc hình ảnh nữ hoàng Cleopatra VII và con trai của mình Caesarion tại đền thờ Hathor.

5. Hố chôn tiền trên Đảo Oak — kho báu có thật không?

Truyền thuyết về kho báu được chôn giấu trên Đảo Oak (ngoài khơi Nova Scotia, Canada) đã truyền cảm hứng cho những cuộc thám hiểm suốt hơn hai thế kỷ. Nhiều nỗ lực tốn kém đã lùng tìm nhưng không có phát hiện khẳng định về một kho báu lớn. Sự vắng mặt chứng cứ rõ ràng khiến câu chuyện vẫn nằm ở dạng truyền thuyết chưa được giải quyết.

Đảo Oak nhìn từ trên cao.

6. Hòm Giao ước đi đâu?

Theo truyền thống Do Thái, Hòm Giao ước (Ark of the Covenant) là vật thiêng chứa các bản khắc 10 Điều răn và các di vật linh thiêng khác. Mô tả truyền thống cho biết kích thước và vật liệu: dài 1,1 m, rộng và cao 0,65 m, làm bằng gỗ keo, dát vàng bên trong lẫn bên ngoài, trên nắp có hai tượng thiên sứ bằng vàng. Sau cuộc vây phá Jerusalem năm 587 TCN bởi quân Babylon dưới thời Nebuchadnezzar II, Hòm Giao ước biến mất; các nguồn cổ có giả thuyết rằng nó bị đưa về Babylon, bị giấu đi hoặc bị phá hủy. Có nhiều truyền thuyết sau này, ví dụ cho rằng chiếc hòm tới Ethiopia, nhưng không có bằng chứng chắc chắn.

Hòm giao ước trong các bức tranh cổ đại.

7. Ngày sinh của Chúa Giê-su: tại sao 25/12 lại phổ biến?

Nhiều tín đồ Kitô giáo kỷ niệm ngày sinh Chúa Giê-su vào 25/12, nhưng nguồn gốc của ngày này không hoàn toàn rõ ràng. Tài liệu sớm nhất ghi nhận ngày 25/12 là từ thế kỷ thứ tư, tức hơn ba trăm năm sau sự kiện. Một giả thiết cho rằng ngày này được chọn vì gần với Saturnalia — lễ hội La Mã — nhưng trong lịch sử giáo hội cũng từng không thống nhất về ngày sinh; ngày 6 hoặc 7 tháng 1 được một số nhóm kỷ niệm. Các học giả thường đặt mốc sinh của Chúa Giê-su khoảng vào năm 4 TCN, nhưng ngày chính xác vẫn là vấn đề tranh luận.

Chúa Giê-su trong các bức tranh kính ở nhà thờ. Ngày sinh của Chúa Giê-su vào ngày 25/12 vẫn còn nhiều tranh cãi.

8. Vườn treo Babylon — thực hay hư?

Các mô tả cổ nói về khu vườn được xây cao, nơi cây cối được trồng trên bệ cao chứ không trên mặt đất — một hình ảnh mà một số tác giả cổ gọi là “kỳ quan”. Tuy nhiên, các khai quật tại Babylon chưa tìm thấy tàn tích tương ứng, khiến một số nhà nghiên cứu nghi ngờ vị trí hoặc tính chất thực sự của khu vườn. Năm 2013, Stephanie Dalley đưa ra giả thuyết rằng những khu vườn này có thể thuộc về thành phố Nineveh của Assyria, nhưng chiến tranh và cướp bóc đã làm phức tạp việc kiểm chứng.

Vườn treo Babylon trong các tác phẩm cổ đại.

9. Chén Thánh — biểu tượng hay hiện vật?

Hình ảnh Chén Thánh xuất hiện mạnh mẽ trong văn học Trung Cổ và truyền thuyết Arthur, nhưng không có một nỗ lực học thuật rõ ràng nào nhằm tìm kiếm một hiện vật được xác nhận là “Chén Thánh” trong ý nghĩa tôn giáo lịch sử. Đồ vật này trở nên phổ biến khi được nhắc tới trong văn chương và điện ảnh, ví dụ qua các tác phẩm hư cấu, nhưng về mặt khảo cứu, vị trí thực tế của nó vẫn là bí ẩn.

Trên thực tế, phải đến thời Trung cổ, người ta mới quan tâm nhiều đến nó.

Những điểm chung và cách tiếp cận nghiên cứu

Các bí ẩn kể trên thường có chung vài đặc điểm: nguồn tin sơ khai ít ỏi hoặc mâu thuẫn, hiện vật bị mất hoặc hư hại, và sự kết hợp giữa sử thi, truyền thuyết với ghi chép lịch sử. Khi đối mặt với những trường hợp như vậy, nhà khảo cổ và sử gia dựa vào phương pháp đa ngành: so sánh văn bản, phân tích vật liệu, khảo cổ học trường hợp và thường là thận trọng khi đưa ra kết luận.

Khi nào một bí ẩn có thể được giải quyết?

Có hai con đường chính để làm sáng tỏ một bí ẩn: tìm ra chứng cứ mới (mồ mả, văn bản, hiện vật) hoặc tái phân tích các bằng chứng hiện có bằng kỹ thuật hiện đại. Nhưng ngay cả khi phát hiện mới xuất hiện, việc xác thực và đồng thuận khoa học vẫn cần thời gian. Do đó, một số bí ẩn có thể chờ đợi câu trả lời trong nhiều thế kỷ, hoặc có thể mãi là đề tài tranh luận.

Kết luận: Vì sao ta vẫn tò mò?

Bí ẩn lịch sử thỏa mãn hai nhu cầu: khơi gợi trí tò mò và nối kết chúng ta với quá khứ qua câu chuyện. Dù nhiều trường hợp có thể không bao giờ có lời giải thỏa đáng, chính sự không chắc chắn ấy lại nuôi dưỡng nghiên cứu, du lịch khảo cổ và cả văn hóa đại chúng — từ học thuật đến tiểu thuyết, phim ảnh. Việc hiểu rõ giới hạn chứng cứ và phân biệt giữa giả thuyết và kết luận là cách tiếp cận lành mạnh khi đón nhận những câu chuyện lịch sử đầy mê hoặc này.

Nếu bạn quan tâm đến những hiện tượng thực vật kỳ lạ và câu chuyện về các cây có hình dạng bất thường tại các vùng tro núi lửa, bài viết về hiện tượng cây có thân gần vuông ở El Valle sẽ cung cấp góc nhìn phân tích và các câu hỏi khoa học còn đang được thảo luận: những bí ẩn về cây thân vuông ở El Valle.

Đối với độc giả yêu thích các câu chuyện thành phố cổ từng rực rỡ rồi biến mất, bạn có thể tiếp tục khám phá năm trường hợp lịch sử gây nhiều tranh luận, kèm theo bằng chứng khảo cổ và giả thuyết: tổng hợp 5 thành phố cổ từng biến mất.

Nếu những hiện tượng huyền bí liên quan đến đồ vật và nhân vật mang dấu ấn siêu nhiên khiến bạn tò mò, phần tổng hợp về các búp bê được cho là “không bình thường” sẽ đem đến mô tả từng trường hợp, nguồn ghi chép và giới hạn của dữ kiện hiện có: bộ sưu tập bí ẩn về những con búp bê kỳ lạ.