Trào lưu giải trí kỳ quặc: 5 phong cách gây sửng sốt của thế kỷ trước

Con người luôn tìm kiếm những trải nghiệm mới để giải trí — từ những màn trình diễn công cộng đến những phong cách thời thượng khó hiểu. Ở các thế kỷ trước, một số xu hướng từng được cộng đồng ôm lấy mạnh mẽ đến mức trở thành hiện tượng xã hội, đôi khi khiến người đương thời lẫn hậu thế phải ngạc nhiên. Bài viết này tái hiện năm kiểu giải trí nổi bật, giải thích bối cảnh xuất phát và lý do chúng thu hút công chúng.

1. Sự mê mẩn văn hóa Ai Cập và những buổi tiệc theo chủ đề xác ướp

Sự ham thích mọi thứ liên quan tới Ai Cập cổ đại đã tạo ra một phong cách giải trí đặc biệt ở Anh, nơi giới trung lưu tổ chức các buổi tiệc lấy cảm hứng từ hầm mộ và phong cách Pharaoh. Nguồn cơn đến từ hoạt động khảo cổ: các chuyến khai quật mang về châu Âu những hiện vật và xác ướp, kích thích trí tưởng tượng và óc sưu tầm của nhiều người.

Một số nhân vật khảo cổ tiêu biểu còn được nhắc đến trong giai đoạn về sau, khiến chủ đề này trở nên thịnh hành. Tại các bữa tiệc, trang trí, phục trang và thậm chí vật trưng bày đều mô phỏng không gian huyền bí của lăng mộ Ai Cập. Có cả trường hợp những bộ xác phục được bày như một phần sưu tập tư nhân – điều phản ánh cả sự tò mò lẫn thái độ tiêu dùng đối với hiện vật văn hóa.

Cũng vì cơn sốt này mà một thị trường sơ khai cho các hiện vật giả mọc lên: người ta dùng đủ cách để chế tạo, đóng gói rồi bán những món đồ được cho là “xác ướp” cho người sành chơi. Khi những lời đồn đại kèm theo những câu chuyện ly kỳ về lời nguyền bắt đầu lan truyền, cộng đồng dần chán và xu hướng này suy giảm.

2. “Ẩn sĩ sân vườn”: khi quý tộc dựng cảnh nhân tạo để gây ấn tượng

Một kiểu vui chơi xã hội khác là thuê người sống như ẩn sĩ trong vườn của tư gia giàu có. Nhân vật này được bố trí nhằm tạo điểm nhấn thẩm mỹ cho khuôn viên và để khách tới lại có chuyện đề tài khi ghé thăm.

Chân dung một ẩn sĩ gác vườn thời đó

Khởi nguồn của mốt này gắn với thay đổi trong khẩu vị văn hóa: tầng lớp thượng lưu tìm về vẻ đời thường, mộc mạc của thiên nhiên và coi đó là biểu hiện tinh tế. Người được thuê sẽ sống gần như biệt lập trong một túp lều vườn trong những khoảng thời gian dài, chăm sóc cây cối và xuất hiện trước khách khứa như một “cảnh” để mọi người ngợi khen.

Nhà trong vườn của một ẩn sĩ “cảnh”

Vai trò này có mặt trái: điều kiện sinh hoạt khắc khổ là thực, nhưng tiền thù lao lại rất hấp dẫn. Trong một vài trường hợp, khoản trả theo hợp đồng được ghi nhận tương đối hậu hĩnh — có con số ước chừng được lưu truyền — khiến nhiều người chấp nhận lối sống kỳ quặc này trong thời gian dài.

3. Cơn sốt sưu tập dương xỉ và sức mạnh của truyền miệng

Một trào lưu tưởng chừng ngây thơ là sưu tập cây dương xỉ đã biến thành hiện tượng xã hội. Động lực chính là một phát minh liên quan đến việc nuôi giữ thực vật ngoại lai trong khí hậu ẩm ướt của Anh, giúp các loài lạ tồn tại được khi mang về nuôi trồng.

Theo một tài liệu phổ biến, một trợ lý đã thổi phồng hoặc phát tán lời đồn rằng việc sở hữu dương xỉ gắn liền với đức tính thông minh và những lợi ích cá nhân khác. Thông tin sai lệch này nhanh chóng làm tăng nhu cầu: người ta săn lùng các giống dương xỉ quý, thậm chí sẵn sàng tranh cướp để sở hữu mẫu hiếm.

Ngay tới cả váy hàng hiệu cũng phải có hình dương xỉ

Hậu quả của cơn sốt này là cả một thị trường săn lùng thiên nhiên hoang dã được kích hoạt; có ghi chép kể lại những vụ tranh chấp, thậm chí dẫn tới tai nạn vì các cuộc truy tìm cây quý. Trào lưu cho thấy sức mạnh của tin đồn khi gặp tâm lý đua đòi xã hội.

4. Đi bộ thi đấu: khi bộ môn đơn giản trở thành môn thể thao biểu tượng

Trong thế kỷ 19, một hình thức thi đấu dựa trên khả năng đi bộ đường dài đã trở nên rất phổ biến tại Mỹ. Những vận động viên đi bộ chuyên nghiệp thu hút đám đông, được cổ vũ nhiệt thành và đôi khi dính tranh cãi liên quan đến gian lận.

Một nhân vật được nhắc tới là Edward Payson Weston, người góp phần đưa môn đi bộ biểu diễn vào nhận thức công chúng. Một sự kiện nổi bật liên quan đến ông là cam kết đi từ Boston đến Washington sau một cuộc bầu cử — điều ấy đã lôi kéo nhiều khán giả ra đường để theo dõi hành trình của ông và khiến Weston có danh tiếng.

Sau đó, những cuộc đua đi bộ quy mô lớn xuất hiện khắp nơi, với mức tiền thưởng có giá trị đáng kể theo ghi chép lưu truyền. Hình thức này phản ánh một thời kỳ mà hình tượng vận động viên có thể tạo ra sức ảnh hưởng lớn và trở thành biểu tượng giải trí.

5. Nitrous oxide: trải nghiệm “cười” trong các buổi tiệc

Cuối thế kỷ 18, một chất khí được dùng như một thú vui tại các buổi tụ họp: nitrous oxide, thường gọi là “khí gây cười”. Giai đoạn này ghi nhận việc giới trẻ, nhất là những người có thiên hướng nhạy cảm, thử nghiệm khí này như một phương tiện giải trí.

Dù ban đầu được dùng như một trải nghiệm vui, nitrous oxide không hoàn toàn vô hại. Tiếp xúc ngắn hạn có thể làm giảm khả năng phối hợp thần kinh và ảnh hưởng tới thị giác, thính giác; sử dụng lâu dài liên quan tới thiếu hụt vitamin B12 và những hậu quả sức khỏe nghiêm trọng hơn. Việc dùng chất này trong bối cảnh giải trí cho thấy ranh giới mong manh giữa tò mò khoa học và rủi ro y tế.

Những điểm chung và bài học rút ra

Mỗi trào lưu kể trên có xuất phát điểm khác nhau nhưng đều phản ánh vài nhân tố chung: sức hút của sự khác lạ, vai trò truyền thông và tin đồn, cùng nền tảng kỹ thuật hoặc văn hoá tạo điều kiện cho chúng phát triển. Khám phá khảo cổ thúc đẩy mốt Ai Cập; thay đổi sở thích văn chương và thẩm mỹ làm nở rộ ẩn sĩ vườn; một phát minh về nuôi trồng khiến dương xỉ trở thành mặt hàng thời thượng; các hành động biểu diễn cá nhân biến các sự kiện thể thao thành vật thu hút đại chúng; trong khi sự tò mò với các chất khí dẫn tới việc thử nghiệm nitrous oxide.

Những hiện tượng này cũng đặt ra câu hỏi về trách nhiệm xã hội: khi khoa học và nghệ thuật trở thành nguồn cảm hứng cho hàng loạt hành vi công chúng, cần cân nhắc hậu quả lâu dài — từ mất mát sinh thái đến tác hại sức khỏe và thương mại hoá văn hoá.

Câu hỏi thường gặp

Những trào lưu này có phổ biến ở nhiều nơi không?

Mức độ lan rộng khác nhau: một số chủ yếu xuất hiện trong giới thượng lưu Anh, những phong trào khác như đi bộ thi đấu có sức lan tỏa mạnh tại Mỹ. Bối cảnh xã hội và nguồn lực kĩ thuật góp phần quyết định phạm vi ảnh hưởng.

Ai là người thường khởi xướng hoặc thúc đẩy những mốt này?

Thường là những cá nhân có tầm ảnh hưởng hoặc những phát minh, sự kiện làm bùng lên sự chú ý. Ví dụ, các khám phá khảo cổ thúc đẩy xu hướng Ai Cập, và một vài nhân vật công chúng góp phần nhân rộng những hình thức biểu diễn thể thao.

Liệu có bài học cho thời nay từ những xu hướng quá khứ?

Quá khứ cho thấy sức mạnh của truyền thông và tin đồn trong việc tạo trào lưu; đồng thời cảnh báo về hệ quả khi thiếu thông tin chính xác hoặc khi lợi ích thương mại chi phối văn hóa và môi trường.

Như vậy, các phong cách giải trí từng rất thịnh hành ở hai thế kỷ trước không chỉ là chuyện lạ mà còn là phản ánh những chuyển biến xã hội, khoa học và thẩm mỹ của thời đại.

Để đọc thêm về nguyên nhân địa chất dẫn tới hiện tượng đặc biệt ở một quần đảo và hiểu vì sao một số loài không thể xuất hiện ở đó, bạn có thể tham khảo bài viết lý do Ireland không có rắn hoang dã, một bài phân tích bối cảnh lịch sử địa chất và hệ quả đa dạng sinh học.

Nếu bạn quan tâm tới những cảnh báo khoa học ở quy mô toàn cầu và muốn nắm bắt góc nhìn của các nhà khoa học nổi tiếng về rủi ro tương lai, bài viết các cảnh báo của Stephen Hawking về tương lai sẽ cung cấp phân tích các mối đe dọa và hướng phản ứng.

Và nếu câu chuyện về sức mạnh cộng đồng làm thay đổi vận mệnh một ngôi làng khiến bạn muốn tìm hiểu thêm, hãy đọc bài kể về câu chuyện Guoliang mở đường hầm xuyên núi để thấy cách một dự án tự lực đã chuyển biến địa phương như thế nào.