Tại sao chặng về luôn có cảm giác ngắn hơn: giải mã từ ký ức, chú ý và cảm xúc

Có bao giờ bạn tự hỏi vì sao chuyến đi từ nhà đến điểm đến thường kéo dài hơn trong cảm nhận so với khi quay về? Hiện tượng này xuất hiện với rất nhiều người, và các nhà nghiên cứu đã tìm cách giải thích những cơ chế nhận thức đứng sau cảm giác bất đối xứng giữa hai chiều đi và về.

Không chỉ là vì đã quen đường: giả thuyết ban đầu và những giới hạn

Một lý giải phổ biến là do sự quen thuộc: khi ta đi cùng một cung đường, bộ não nhận diện các điểm mốc nhanh hơn, giảm nhu cầu chú ý và khiến thời gian trôi qua có vẻ nhanh. Đây là lý luận trực quan và đúng một phần, nhưng không giải thích hết mọi quan sát.

Các nhà khoa học nhận thấy hiện tượng tương tự tồn tại ngay cả khi hành trình không lặp lại: nó xuất hiện khi đi máy bay (nơi trải nghiệm chiều đi và chiều về tương tự) và thậm chí khi người ta lựa chọn tuyến đường khác cho chặng về. Những phát hiện này cho thấy cần nhìn sâu hơn vào cách chúng ta cảm nhận và đánh giá thời gian, không chỉ dựa trên mức độ quen thuộc với cảnh vật.

Khi nhận thức thời gian là câu chuyện của ký ức

Một điểm mấu chốt được chỉ ra là sự khác biệt giữa việc “đo thời gian” và “đánh giá thời gian” sau khi sự kiện đã kết thúc. Trong quá trình đi, não bộ tích lũy ký ức về các sự kiện, chi tiết và điểm nhấn. Khi quá trình ghi nhớ tạo ra nhiều dấu ấn, phần ký ức mà ta dựa vào để ước lượng thời lượng sau đó sẽ cảm thấy chuyến đi dài hơn. Ngược lại, nếu chặng về chứa ít biến cố đáng nhớ hơn, bản tường trình ký ức sẽ mỏng hơn và làm cho nó trông như ngắn hơn.

Nói cách khác, thời lượng cảm nhận sau hành trình có liên quan chặt chẽ tới mật độ các kỷ niệm được tạo ra trong suốt hành trình hơn là tốc độ đồng hồ thực tế. Việc này lý giải vì sao hai chuyến đi kéo dài giống nhau về mặt thời gian thực tế nhưng lại cho cảm giác trái ngược khi nhìn lại.

Vai trò của sự chú ý và việc “theo dõi thời gian”

Khi rời khỏi nhà, nhiều người có kế hoạch cụ thể liên quan đến thời gian: họ đặt mục tiêu đến nơi vào lúc nào đó, kiểm tra đồng hồ hoặc ứng dụng thời gian thường xuyên. Việc liên tục theo dõi và so sánh thực tế với kế hoạch khiến nhận thức về thời gian trở nên rõ nét hơn — điều này dễ tạo cảm giác thời gian trôi chậm hơn so với thực tế.

Ngược lại, trong chặng về, chúng ta ít khi đặt câu hỏi “mất bao lâu nữa” bởi mong muốn trở về thường kèm theo trạng thái thư giãn hoặc thỏa mãn. Khi sự chú ý giảm đi, cảm nhận về thời gian có xu hướng bị nén lại trong hồi ức.

Cảm xúc và kỳ vọng: chất xúc tác làm dài hay làm ngắn cảm nhận

Cảm xúc đóng vai trò quan trọng. Trạng thái hào hứng, mong chờ khi bắt đầu hành trình khiến ta chú ý nhiều hơn tới từng chi tiết — điều này làm tăng cảm giác kéo dài. Sự lạc quan về trải nghiệm ở điểm đến có thể khiến người ta nhạy cảm hơn với từng phút trôi qua trong chặng đi.

Khi đã đạt được trải nghiệm hoặc khi tâm trạng thay đổi sang trạng thái bình ổn hơn trên đường về, những yếu tố gây chú ý ấy giảm xuống. Kết quả là chặng về thường được ghi nhận là ngắn hơn, bởi sự chênh lệch về mức độ tham gia cảm xúc giữa hai chặng.

Bằng chứng thực nghiệm: hiệu ứng không chỉ xảy ra ngoài đời thực

Để kiểm tra tính phổ quát của hiện tượng, các nhà nghiên cứu đã mô phỏng trải nghiệm trong phòng thí nghiệm bằng video. Trong một thử nghiệm, người tham gia xem hai đoạn phim có nội dung giống nhau: cảnh một người đi xe đạp được dựng ở hai phiên bản dài bằng nhau. Sau khi xem, người tham gia vẫn báo cáo rằng một trong hai đoạn — được thiết kế tương tự như “chặng trở về” — có vẻ trôi nhanh hơn đoạn kia.

Kết quả này cho thấy hiện tượng không phụ thuộc hoàn toàn vào yếu tố vật lý của hành trình (như cảnh quan hay phương tiện), mà liên quan đến cách não xử lý thông tin và gán nhãn thời lượng cho trải nghiệm đã qua.

Hệ quả thực tế và mẹo ứng dụng để cảm thấy thời gian “dài hơn” hoặc “ngắn hơn” theo ý muốn

Hiểu được cơ chế nhận thức giúp chúng ta điều chỉnh trải nghiệm cá nhân. Dưới đây là vài cách suy ngẫm dựa trên những logic được rút ra từ các quan sát:

• Nếu muốn chặng đi cảm thấy ngắn hơn: giảm mức độ chú ý tới thời gian bằng cách tập trung vào hoạt động khác (nghe nhạc, trò chuyện), hoặc tạo ra ít kỳ vọng về thời lượng. Điều này tương ứng với trạng thái thường gặp ở nhiều người trên chặng về.
• Nếu muốn ghi nhớ nhiều hơn về hành trình: tăng số điểm nhấn trải nghiệm, thay đổi lộ trình hoặc chú ý tới chi tiết xung quanh — những hành vi này tạo ra nhiều dấu ấn trong ký ức và khiến chuyến đi trông dài hơn lúc nhìn lại.

Những đề xuất trên dựa trên mối liên hệ giữa chú ý, cảm xúc và mật độ ký ức: thay đổi cách bạn tham gia vào hành trình sẽ thay đổi cách bạn cảm nhận thời gian đã trôi qua.

Các câu hỏi người đọc thường thắc mắc

Hiện tượng này có thể xảy ra với mọi người không?

Quan sát thực tế và thí nghiệm cho thấy đây là một trải nghiệm phổ biến, nhưng mức độ cảm nhận có thể khác nhau tùy cá nhân do thói quen chú ý và trạng thái cảm xúc.

Đổi lộ trình chặng về có làm thay đổi cảm giác không?

Việc thay đổi tuyến đường có thể thêm chi tiết mới vào ký ức; theo lý luận về mật độ ký ức, điều đó có thể khiến chặng về được đánh giá lâu hơn khi nhìn lại. Tuy nhiên, nếu chặng về vẫn thiếu yếu tố gây chú ý thì cảm giác ngắn hơn vẫn có thể xuất hiện.

Làm sao để kiểm chứng hiện tượng với chính bản thân?

Bạn có thể thử so sánh hai lần đi tương tự: lần một chú ý nhiều vào đồng hồ và lần hai cố gắng quên giờ giấc. So sánh cảm nhận ngay sau mỗi hành trình sẽ giúp bạn tự nhận ra ảnh hưởng của chú ý và ký ức.

Tóm tắt và điều cần nhớ

Chặng về thường có cảm giác ngắn hơn không phải vì đồng hồ chạy khác, mà vì bộ não ghi lại và đánh giá thời gian theo cách phụ thuộc vào ký ức, mức độ chú ý và trạng thái cảm xúc. Hiểu rõ mối liên hệ này giúp chúng ta lý giải trải nghiệm hàng ngày và điều chỉnh hành vi để thay đổi cảm nhận về thời gian khi cần.

Khi chuẩn bị cho một chuyến đi — dù là ngắn hay dài — nhận thức về cách mình theo dõi thời gian và tham gia cảm xúc vào hành trình sẽ quyết định cách bạn kể lại trải nghiệm đó sau này.

Để đọc thêm phân tích hấp dẫn về những cỗ máy khai thác khổng lồ và vai trò của chúng trong ngành công nghiệp mỏ, bạn có thể tìm hiểu bài viết khám phá chi tiết về Bagger 293 và vai trò của siêu máy xúc gầu quay — bài viết cung cấp góc nhìn khoa học về thiết kế và tầm ảnh hưởng của chiếc máy này.

Nếu bạn quan tâm đến cách truyền thuyết bóp méo chân dung lịch sử và muốn hiểu Đát Kỷ dưới lăng kính khảo cổ cùng phân tích lịch sử, tham khảo bài góc nhìn phục dựng về Đát Kỷ và sự thật lịch sử đằng sau truyền thuyết sẽ mở rộng hiểu biết của bạn.

Với những ai muốn biết mốc thời tiết truyền thống và ảnh hưởng mùa vụ đến đời sống nông nghiệp, bài viết giải thích ý nghĩa tiết Thu Phân và tác động sinh thái đem đến thông tin chi tiết về tiết khí này và ứng dụng trong đời sống.