Hiểu đúng về sốt xuất huyết: Những nhầm lẫn có thể đe dọa tính mạng

Khi gặp người nhà sốt cao hoặc thấy xuất hiện các chấm xuất huyết trên da, nhiều gia đình dễ rơi vào hoang mang, tiếp nhận thông tin sai lệch và xử trí không đúng. Một số hiểu lầm phổ biến khiến người bệnh bị chậm trễ chăm sóc, sử dụng thuốc không an toàn hoặc chủ quan trong phòng chống muỗi — tất cả có thể làm tăng nguy cơ biến chứng nghiêm trọng.

Tại sao một người không được cho là ‘miễn dịch vĩnh viễn’ sau lần mắc đầu

Virus gây sốt xuất huyết hiện có bốn chủng huyết thanh riêng biệt: DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Khi cơ thể tạo miễn dịch sau một lần nhiễm, khả năng bảo vệ chỉ hướng đến chủng đã gặp. Do đó, một người từng nhiễm vẫn có thể mắc lại với một chủng khác — và nguy cơ gặp bệnh nặng có thể tăng lên ở những lần tái nhiễm.

Diễn tiến bệnh: giai đoạn nguy hiểm không phải lúc nào cũng là lúc sốt cao

Triệu chứng ban đầu thường là sốt cao kèm đau đầu, mỏi cơ, nhức mắt — thông thường kéo dài trong khoảng ba ngày đầu. Tuy nhiên, nguy cơ biến chứng tăng lên vào thời điểm tiếp theo: từ ngày thứ tư kể từ khi sốt khởi phát là giai đoạn cần chú ý vì nhiều biến cố có thể xảy ra dù sốt đã giảm.

Một số biến chứng quan trọng xuất hiện ở giai đoạn này gồm:

• Tăng tính thấm thành mạch dẫn tới thoát huyết tương, làm máu cô đặc; chỉ số xét nghiệm giúp phát hiện hiện tượng này và quyết định liệu có cần truyền dịch hay không.
• Giảm tiểu cầu gây ra xuất huyết: chảy máu cam, chảy máu chân răng, xuất huyết dưới da hoặc nặng hơn là xuất huyết tiêu hóa.

Triệu chứng cảnh báo cần đến cơ sở y tế ngay có thể gồm mệt lả, đau tức vùng gan, buồn nôn, nôn; ở trẻ nhỏ có thể là li bì, quấy khóc, tiểu ít hoặc bỏ bú. Khi có những dấu hiệu này, việc bù dịch kịp thời có thể quyết định kết cục.

Thuốc giảm đau thông thường: loại nào không được dùng?

Nhiều người khi có sốt và đau thường dùng thuốc giảm đau không kê toa. Với sốt xuất huyết, cần tránh sử dụng aspirin và ibuprofen. Lý do là cả hai thuốc này có tác dụng ức chế tập kết tiểu cầu và chống đông, làm gia tăng nguy cơ chảy máu. Aspirin còn có thể gây loét dạ dày – tá tràng và dẫn tới xuất huyết tiêu hóa nặng ở người có rối loạn đông máu do Dengue.

Con đường lây truyền: không phải do tiếp xúc trực tiếp

Sốt xuất huyết không lây qua đường hô hấp, qua dịch tiết hay tiếp xúc giữa người với người. Bệnh chỉ truyền từ người này sang người khác thông qua muỗi vằn (Aedes) — muỗi đốt người nhiễm rồi sau đó truyền virus khi đốt người lành.

Muỗi vằn không chỉ sinh sản ở ao tù ngoài đồng

Một hiểu lầm phổ biến là muỗi truyền bệnh chỉ xuất hiện ở nơi ô nhiễm, cống rãnh hay ao tù. Trên thực tế, Aedes sinh sản ở những nơi nước sạch, tĩnh trong và tồn đọng trong thời gian đủ để ấu trùng phát triển. Những vị trí thường bị bỏ sót trong gia đình gồm bể cảnh, bình cắm hoa, hòn non bộ, nước trên ban thờ, chén nước mưa đọng ở góc sân thượng hoặc mảnh vỡ chứa nước trong ngõ nhỏ.

Vì vậy, biện pháp phòng muỗi hiệu quả đòi hỏi kiểm tra và loại bỏ các vật dụng giữ nước, thay nước thường xuyên tại chỗ có nguy cơ, và vệ sinh khu vực sinh hoạt thay vì chỉ dựa hoàn toàn vào phun hóa chất.

Phun thuốc diệt muỗi: hiệu quả có giới hạn

Phun diệt muỗi dạng phun sương không bảo vệ liên tục. Lượng hóa chất phân tán trong không khí có thể tiêu tan chỉ sau một thời gian ngắn, và các đàn muỗi từ khu vực khác vẫn có thể bay vào. Do đó, để phun đạt hiệu quả dập dịch cần tổ chức phun đồng loạt ở cả cụm dân cư; phun đơn lẻ trong một hộ gia đình không đủ để ngăn chặn sự tái xuất hiện của muỗi.

Khám và xét nghiệm: cần thiết để phân loại mức độ bệnh

Sốt xuất huyết có thể được phân loại thành nhẹ, có dấu hiệu cảnh báo và nặng. Mức độ nhẹ đôi khi được theo dõi tại nhà nếu bệnh nhân được hướng dẫn kỹ và tiếp tục theo dõi; nhưng việc đến cơ sở y tế để chẩn đoán và xét nghiệm là quan trọng. Các xét nghiệm giúp đánh giá mức độ giảm tiểu cầu, tình trạng cô đặc máu và quyết định biện pháp điều trị như truyền dịch hay truyền tiểu cầu khi cần.

Các bệnh viện địa phương thường có khả năng thực hiện xét nghiệm cơ bản và điều trị ban đầu; chỉ những trường hợp sốc hoặc suy tạng nặng mới cần chuyển lên tuyến trên để hồi sức chuyên sâu.

Lời khuyên thực tế cho người chăm sóc và người bệnh

• Không tự ý dùng aspirin hoặc ibuprofen khi nghi ngờ sốt xuất huyết.
• Quan sát sát dấu hiệu cảnh báo từ ngày thứ tư kể từ khi sốt bắt đầu; nếu có mệt lả, nôn nhiều, đau vùng gan, tiểu ít hoặc chảy máu, cần tới cơ sở y tế ngay.
• Loại bỏ mọi vật dụng có nước đọng trong và quanh nhà để ngăn nơi sinh sản của muỗi vằn.
• Hiểu rằng tái nhiễm với chủng khác của virus Dengue là có thể xảy ra; do đó việc phòng tránh muỗi là cần thiết ngay cả khi đã từng mắc bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Bệnh sốt xuất huyết có thể lây trực tiếp từ người sang người không?

Không. Truyền bệnh xảy ra qua vật chủ trung gian là muỗi vằn; tiếp xúc trực tiếp giữa người với người không truyền Dengue.

Tại sao cần cảnh giác ngay cả khi người bệnh hết sốt?

Bởi giai đoạn nguy hiểm thường xuất hiện sau khi sốt bắt đầu giảm, nhất là từ ngày thứ tư; các biến chứng như thoát huyết tương và xuất huyết có thể xảy ra trong thời điểm này.

Nếu có chảy máu nhẹ ở mũi hoặc chân răng thì có cần tới bệnh viện luôn không?

Chảy máu nhẹ nên được đánh giá bằng xét nghiệm để xác định mức độ giảm tiểu cầu. Tốt nhất là đến cơ sở y tế để được xét nghiệm và tư vấn; bác sĩ sẽ quyết định có cần can thiệp như truyền tiểu cầu hay không.

Phun thuốc muỗi ở nhà có làm cho nhà an toàn trong nhiều tuần không?

Phun không gian chỉ tiêu diệt muỗi có mặt tại thời điểm phun; hóa chất không duy trì tác dụng lâu. Phun có hiệu quả hơn khi được thực hiện đồng loạt trong khu vực cư trú và kết hợp với loại bỏ nơi sinh sản của muỗi.

Bệnh nhân sốt xuất huyết điều trị tại Bệnh viện Nhiệt đới Khánh Hòa. (Ảnh: Minh Hoàng).

Cần chú ý thay nước, rửa dọn đồ vật trong nhà, không để nước lưu cữu sẽ là môi trường cho bọ gậy phát triển, sinh nở thành muỗi vằn.

Kết luận

Hiểu đúng về cơ chế lây, diễn tiến bệnh và các thuốc chống chỉ định là nền tảng để giảm rủi ro khi đối mặt sốt xuất huyết. Không nên tự điều trị bằng thuốc làm giảm tập kết tiểu cầu; cần chú ý giai đoạn nguy hiểm sau khi sốt giảm và đưa người bệnh đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu cảnh báo. Đồng thời, phòng ngừa tích cực bằng cách loại bỏ nước đọng trong nhà và phối hợp các biện pháp kiểm soát muỗi ở cộng đồng vẫn là chiến lược hiệu quả để giảm nguy cơ mắc bệnh.

Muốn biết cách lựa chọn bánh Trung thu an toàn trong mùa lễ mà vẫn tránh rủi ro về thực phẩm, bạn có thể tham khảo bài viết tiêu chí chọn mua bánh Trung thu an toàn để nắm rõ dấu hiệu bánh đảm bảo và cách xử lý khi nghi ngờ sản phẩm kém chất lượng.

Nếu quan tâm đến các phương pháp xử lý mùi cơ thể bằng nguyên liệu tự nhiên và cần biết lưu ý an toàn, hãy đọc thêm bài phương pháp trị hôi nách tự nhiên an toàn và hướng dẫn để áp dụng đúng cách tránh kích ứng và rủi ro.

Để cải thiện chất lượng không khí trong nhà với các giải pháp dễ thực hiện, bài giải pháp làm sạch không khí trong nhà tự nhiên và thiết thực cung cấp các bước cụ thể từ thông gió đến lựa chọn than hoạt tính hay cây xanh phù hợp.