Al Jassasiya: Bí ẩn những vết lõm trên đá ven biển Qatar

Trên một dải thềm đá vôi nằm giữa những đụn cát ven biển phía đông bắc Qatar, những vết khắc nhỏ tạo thành hoa văn, hình thù và dãy hàng khiến người xem phải dừng lại. Al Jassasiya không chỉ là một nơi lưu giữ hình ảnh đời sống xưa mà còn đặt ra nhiều câu hỏi về mục đích và thời điểm tạo tác — từ những vết lõm tròn nhỏ đến các hình thuyền tỉ mỉ.

Vị trí và quy mô di tích

Al Jassasiya là một trong số 12 di chỉ nghệ thuật trên đá được ghi nhận ở Qatar, hầu hết tập trung gần bờ biển. Di chỉ này cách thủ đô Doha khoảng một giờ di chuyển và được biết đến là nơi lưu trữ số lượng tác phẩm khắc đá lớn nhất trong nước: các nhà khảo cổ thống kê khoảng 900 chi tiết khắc khác nhau trên bề mặt thềm đá vôi.

Những dạng họa tiết nổi bật

Trong quần thể các khắc, một phần lớn là các vết đục lõm (cupules) được sắp đặt theo từng nhóm, kết hợp với các hình vẽ khác như mũi tên, hoa, và các hình dáng phức tạp hơn. Một mẫu hình gây chú ý là hai hàng song song, mỗi hàng có bảy vết lõm. Sự đa dạng về kích thước và vị trí — có những vết rất nhỏ, có vết nằm trên sườn dốc — khiến việc giải thích mục đích sử dụng không đơn giản.

Một hàng vết lõm dài trên đá tại Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Giả thuyết về chức năng các vết lõm

Giải thích thường gặp là các hàng vết lõm từng là “sàn đấu” cho một trò chơi tương tự ô ăn quan; song lý giải này gặp phải phản biện. Một số vết quá nhỏ để chứa vật chơi, trong khi một số khác nằm ở vị trí dốc không phù hợp để chơi truyền thống. Những đề xuất thay thế bao gồm vai trò bói toán, phân loại và lưu trữ ngọc trai, hoặc thậm chí dùng để theo dõi thời gian hay thủy triều.

Ferhan Sakal, người đứng đầu bộ phận khai quật khảo cổ và quản lý di tích tại Bảo tàng Quốc gia Qatar, nhận xét rằng không có chỉ dẫn trực tiếp về mục đích của từng mẫu họa ở Al Jassasiya và rằng một số hình có thể mang công năng nghi lễ. Ông cũng nhấn mạnh sự tinh xảo trong quan sát và kỹ thuật của những người khắc: các tác phẩm thể hiện năng lực quan sát môi trường cộng đồng ven biển ở mức cao và cả khả năng tư duy trừu tượng.

Những hình thuyền — manh mối về đời sống biển

Một trong những nhóm hình ảnh được các nhà nghiên cứu chú ý nhất là các bức khắc mô tả thuyền. Khi quan sát từ trên cao, nhiều bức có hình dạng giống con cá: đuôi nhọn, hàng mái chèo xếp thẳng, và một số chi tiết cho thấy vị trí cột buồm hay ván ngồi cho người chèo. Ở vài tác phẩm, cả mỏ neo được vẽ rõ — với hai kiểu mỏ neo khác nhau xuất hiện.

Các vết lõm tròn trên đá là đặc trưng của Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Các nhà phân tích đã nhận ra hai loại mỏ neo: một kiểu truyền thống của người Arab làm bằng đá, hình tam giác và có hai lỗ; kiểu còn lại bằng kim loại, mang nguồn gốc châu Âu và được sử dụng trong khu vực từ khoảng bảy trăm năm trước. Tần suất xuất hiện hình thuyền tại Al Jassasiya cao hơn so với nhiều di chỉ ven biển khác ở Qatar, điều này gợi ý mối liên hệ chặt với hoạt động đánh cá và khai thác ngọc trai của cư dân địa phương.

Thuyền và niềm tin dân gian

Hình tượng thuyền trong nghệ thuật đá không chỉ phản ánh phương tiện sinh kế mà còn liên quan đến biểu tượng và tín ngưỡng. Trong quy mô rộng hơn của văn minh cổ, thuyền thường được coi là phương tiện đưa người quá cố sang thế giới bên kia — một ý niệm xuất hiện trong nhiều nền văn hóa khác nhau. Hai tác giả Frances Gillespie và Faisal Abdulla Al-Naimi viết trong cuốn sách của họ rằng những hình thuyền trên đá có thể lưu giữ ký ức dân gian xa xưa liên quan tới quan niệm về hành trình sang thế giới tiếp theo.

Hình ảnh thuyền tại Al Jassasiya tương đối giống hình con cá. (Ảnh: Qatar Museums).

Thách thức xác định niên đại

Một điểm khó khăn lớn đối với nghiên cứu Al Jassasiya là việc xác định thời điểm tạo tác các khắc. Theo đánh giá chuyên môn, các giả định về niên đại dao động mạnh — từ thời đồ đá mới đến thời kỳ Hồi giáo. Ferhan Sakal cho rằng rất có thể các bức khắc không xuất hiện đồng thời mà được thêm vào trong nhiều giai đoạn khác nhau.

Một nghiên cứu trước đó kiểm tra chín bức khắc cho thấy chúng có thể chỉ vài trăm tuổi, nhưng các nhà khoa học vẫn cho rằng cần nhiều nghiên cứu hơn để đi đến kết luận chắc chắn. Do thiếu bằng chứng trực tiếp cho từng mẫu, việc ghép nối chức năng với thời kỳ ra đời vẫn còn mang tính suy đoán có cơ sở.

Al Jassasiya dưới mắt khảo cổ học hiện đại

Phát hiện đầu tiên tại Al Jassasiya diễn ra vào năm 1957; hơn một thập kỷ sau, một nhóm khảo cổ Đan Mạch đã đến hệ thống hóa và nghiên cứu các bức khắc một cách có phương pháp. Kể từ đó, nơi này trở thành điểm khảo sát quan trọng để hiểu đời sống ven biển của cư dân Qatar qua các biểu tượng đá.

Các nhà nghiên cứu hiện nhìn Al Jassasiya như một tập hợp tài liệu có thể cho thấy nhiều khía cạnh: công cụ sinh hoạt và nghề biển, biểu tượng tín ngưỡng, lẫn những thói quen xã hội không còn trực tiếp được truyền lại. Tuy nhiên, việc giải mã toàn bộ bức tranh văn hóa vẫn phụ thuộc vào các phương pháp định tuổi và phân tích chưa hoàn chỉnh.

Những câu hỏi còn mở

Al Jassasiya đem đến nhiều gợi ý nhưng cũng đặt ra cả hàng loạt câu hỏi: những vết lõm là dụng cụ chơi hay công cụ nghi lễ? Hình thuyền phản ánh hoạt động nghề biển, niềm tin, hay cả hai? Các khắc được thực hiện trong cùng một thời kỳ hay hình thành trải dài qua nhiều thế hệ?

Giải đáp các câu hỏi này cần thêm khảo sát chuyên sâu, phân tích niên đại rộng hơn và so sánh với các di chỉ ven biển trong khu vực. Nhưng ngay cả khi nhiều điểm chưa ngã ngũ, Al Jassasiya vẫn là bằng chứng sống động cho một chiều sâu văn hóa của cộng đồng ven biển Qatar — nơi đá trở thành tấm bản đồ ghi chép đời sống, nghề nghiệp và tưởng tượng của con người xưa.

Các câu hỏi thường gặp

Al Jassasiya nằm ở đâu?

Di chỉ nằm ở vùng bờ biển đông bắc Qatar, cách thủ đô Doha khoảng một giờ di chuyển.

Ở đó có bao nhiêu hình khắc?

Các nhà khảo cổ đã ghi nhận khoảng 900 tác phẩm, bao gồm nhiều vết đục lõm và hình khắc khác nhau.

Những hình khắc được tạo ra khi nào?

Hiện vẫn chưa có niên đại chung cho toàn bộ các bức khắc; các giả định niên đại dao động từ thời đồ đá mới tới thời kỳ Hồi giáo, và một nghiên cứu nhỏ cho thấy một số mẫu có thể chỉ vài trăm tuổi.

Kết luận

Al Jassasiya là một kho tư liệu đá quý, nơi các vết lõm và hình khắc kể lại nhiều khía cạnh của đời sống ven biển xưa: nghề thuyền, khai thác ngọc trai, cùng những suy tư về biểu tượng và nghi lễ. Mỗi vết đục, mỗi bức thuyền đều là manh mối cần được đặt trong bối cảnh khảo cổ học rộng hơn để có thể hiểu trọn vẹn hơn về cộng đồng đã tạo ra chúng.