Cách đặt tên cho các cơn bão và ý nghĩa của hệ thống đặt tên

Khi một cơn bão xuất hiện trên bản tin, cái tên đi kèm không phải do ngẫu hứng. Việc đặt tên cho xoáy thuận nhiệt đới tuân theo một hệ thống do các tổ chức khí tượng và cơ quan quốc gia phối hợp xây dựng, nhằm mục tiêu nhận diện nhanh, giảm nhầm lẫn và nâng cao hiệu quả truyền thông cảnh báo.

Tại sao cần đặt tên cho bão?

Trước đây các cơn bão được xác định bằng vĩ-kinh độ hoặc số hiệu — khó nhớ và dễ gây nhầm khi truyền thông. Việc gán tên ngắn, dễ phân biệt giúp thông tin về cơn bão được truyền tải nhanh hơn, cả bằng văn bản lẫn lời nói. Điều này đặc biệt quan trọng trong trao đổi giữa trạm khí tượng, cơ sở ven biển và tàu thuyền, cũng như khi báo chí và cơ quan cứu hộ phổ biến cảnh báo tới cộng đồng.

Sơ lược lịch sử hệ thống đặt tên

Quy ước đặt tên bão đã phát triển theo thời gian dưới sự điều phối của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO). Việc đặt tên cơn bão bắt đầu được thực hiện rộng rãi từ những năm 1950 ở một số khu vực. Đến năm 1953, ở Đại Tây Dương có quy ước sử dụng tên nữ và sắp xếp theo thứ tự bảng chữ cái; sau đó vào năm 1978 tên nam được bổ sung và hai phái được xen kẽ trong danh sách.

Nguyên tắc chung: ai quyết định tên?

Danh sách tên cho từng khu vực thường do các Cơ quan Khí tượng Thủy văn Quốc gia (NMHSs) đề xuất và sau đó được phê duyệt tại các phiên họp khu vực (hàng năm hoặc hai năm một lần). WMO giữ vai trò phối hợp, nhưng mỗi vùng biển có cách thức tổ chức riêng dựa trên thỏa thuận giữa các quốc gia trong khu vực.

Một số hệ thống đặt tên theo khu vực

Đại Tây Dương

Khu vực Đại Tây Dương sử dụng một bộ gồm 21 tên cho mỗi năm. Sáu danh sách như vậy luân phiên sử dụng qua các năm — tức mỗi danh sách sẽ được tái sử dụng sau 6 năm. Một điểm lưu ý là các chữ cái Q, U, X, Y và Z không được dùng khi lập danh sách tên ở khu vực này.

Bắc Ấn Độ Dương

Ở Bắc Ấn Độ Dương, một hệ thống đặt tên mới bắt đầu được áp dụng từ năm 2020. Theo hệ thống đó, tên bão được liệt kê theo thứ tự bảng chữ cái, do các quốc gia trong khu vực đề xuất và những tên này được thiết kế trung tính về giới.

Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông

Vùng Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông sử dụng một bộ tên do các quốc gia thành viên đóng góp. Danh sách gồm 140 tên do các nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam, Campuchia… đề xuất; mỗi quốc gia đóng góp 10 tên và các danh sách này được luân phiên sử dụng. Tên gọi ở khu vực này nhiều khi là tên địa danh, loài động thực vật hoặc các từ mang tính địa phương. Cơ quan chịu trách nhiệm đặt tên và phát đi dự báo, cảnh báo cho khu vực này là Cục Khí tượng Nhật Bản (JMA), một trong sáu trung tâm chuyên ngành khu vực theo cơ cấu WMO.

Danh sách tên các cơn bão khu vực Đại Tây Dương trong năm 2021. (Ảnh: KOKH).

Các quy tắc áp dụng khi gán tên

Tên chỉ được sử dụng cho xoáy thuận nhiệt đới đạt cấp bão trở lên, tức khi hệ thống đã đủ mạnh để được phân loại là bão. Các đơn vị cảnh báo trong khu vực sẽ lấy tên theo thứ tự liệt kê trong danh sách. Nếu danh sách năm đó dùng hết tên, một danh sách bổ sung gồm 10 tên sẽ được sử dụng — danh sách này được chuẩn bị trước mỗi mùa bão.

Ví dụ về tên và cách đổi tên khi đi qua vùng giám sát khác

Một số cơ quan khí tượng khu vực có danh sách tên riêng. Philippines (PAGASA) dùng một bộ 25 tên để đặt cho xoáy thuận khi nó đi vào Philippine Area of Responsibility (PAR). Khi một hệ thống với tên quốc tế bước vào PAR, PAGASA có thể gán thêm tên địa phương — ví dụ, cơn bão Neoguri khi vào PAR đã được đổi tên thành Florita theo danh sách của họ.

Ngoài ra, tên một cơn bão có thể được lấy từ cơ sở dữ liệu chung do chương trình Xoáy thuận nhiệt đới của WMO soạn thảo. Chẳng hạn, bão Sonca được ghi nhận có sức gió tối đa 75 km/h và tên này được lấy từ cơ sở dữ liệu do chương trình của WMO tổng hợp, theo thông tin trích dẫn từ chuyên trang AccuWeather.

Phân loại cường độ liên quan đến tên

Các đơn vị cảnh báo sử dụng ngưỡng gió để phân loại xoáy thuận. Theo Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp (JTWC), một xoáy thuận ở tây bắc Thái Bình Dương được coi là bão nếu sức gió trong khoảng 73–148 km/h; trường hợp đạt 149 km/h trở lên được phân loại là siêu bão.

Việc loại bỏ và duy trì tên trong danh sách

Tên cơn bão có thể bị loại khỏi danh sách nếu cơn bão đó gây thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản — để tránh gợi lại ký ức đau thương trong tương lai. WMO và các ủy ban khu vực sẽ họp và bỏ phiếu để quyết định việc này. Một số tên nổi tiếng từng bị loại gồm Haiyan, Sandy, Katrina, Mitch và Tracy.

Quy trình này cũng cho phép các quốc gia đề xuất thêm hoặc loại bỏ tên nếu thấy cần thiết vì lý do văn hóa hoặc lịch sử. Ví dụ, Việt Nam đã từng kiến nghị loại bỏ tên Chanchu do gây hậu quả lớn khi đổ bộ vào nước ta, và phía Hàn Quốc cũng từng đề nghị loại bỏ tên Saomai do những thiệt hại mà tên này gợi lại.

Trường hợp điển hình: bão Yagi và những kỷ lục liên quan

Một ví dụ gần đây được ghi nhận là bão mang tên Yagi: tên này bắt nguồn từ tiếng Nhật và có những ghi nhận đặc biệt liên quan tới mùa bão năm 2024. Theo mô tả có trong hồ sơ, Yagi là cơn bão nhiệt đới được JMA phân loại sau khi hình thành từ vùng áp thấp; các báo cáo nêu một số kỷ lục về cường độ và thời gian hoạt động trên đất liền ở khu vực Việt Nam trong năm đó.

Một cơn bão hình thành ở Thái Bình Dương. (Ảnh: WMO).

Ai chịu trách nhiệm khi tên cần được cập nhật?

Các danh sách tên do NMHSs các nước đề xuất, và bất kỳ điều chỉnh nào (thêm tên mới, loại tên cũ) đều được thảo luận tại các cuộc họp ủy ban bão khu vực. Các nước thành viên có quyền kiến nghị loại bỏ tên do quốc gia khác đề xuất nếu thấy tên gọi không phù hợp. Thông thường ủy ban sẽ họp một lần mỗi năm để cập nhật danh sách và thảo luận các đề xuất liên quan.

Những lợi ích thực tế của hệ thống đặt tên

Giúp báo chí và cơ quan chức năng truyền thông rõ ràng hơn về cơn bão.
Tạo điều kiện cho cộng đồng ghi nhớ cảnh báo và hành động kịp thời.
Hạn chế nhầm lẫn khi nhiều hệ thống cùng hoạt động trên cùng khu vực biển.

Các câu hỏi thường gặp (FAQ)

Bão được gán tên khi nào?

Tên được đặt cho một xoáy thuận nhiệt đới khi nó đạt tới mức bão — tức mức cảnh báo mà các đơn vị khu vực quy định phải gán tên theo thứ tự danh sách.

Danh sách tên có lặp lại không?

Có. Nhiều khu vực sử dụng hệ thống luân phiên danh sách; ví dụ, danh sách ở Đại Tây Dương được tái sử dụng theo chu kỳ 6 năm. Tuy nhiên, các tên đã bị loại bỏ vì gây thiệt hại lớn sẽ không được dùng lại.

Ai có thể đề xuất loại bỏ một tên?

Các quốc gia thành viên khu vực có thể đề xuất loại bỏ tên tại cuộc họp ủy ban bão; quyết định cuối cùng được thông qua thông qua bỏ phiếu theo quy định khu vực.

Kết luận

Hệ thống đặt tên bão là một cơ chế hợp tác quốc tế, ra đời để phục vụ mục tiêu an toàn công cộng và hiệu quả truyền thông cảnh báo. Qua các quy tắc phân vùng, danh sách luân phiên và bước loại bỏ tên khi cần, hệ thống này giúp các cơ quan khí tượng, truyền thông và cộng đồng dễ nhận biết và đối phó với những mối nguy do xoáy thuận nhiệt đới gây ra.

Danh sách tên bão ở tây bắc Thái Bình Dương và Biển Đông. (Ảnh: WMO).

Nếu bạn quan tâm đến nguyên nhân dẫn tới hiện tượng một vài họ phổ biến chiếm số lượng người rất lớn ở một quốc gia, bài viết tại sao một vài họ chiếm hàng trăm triệu người ở Trung Quốc phân tích các yếu tố lịch sử, ngôn ngữ và kỹ thuật số đứng sau hiện tượng này, giúp bạn hiểu rõ hệ quả đối với người mang họ hiếm.

Để hiểu sự khác biệt giữa bạch kim và các kim loại trắng khác, cũng như biết rõ đặc tính và ứng dụng của bạch kim trong trang sức và công nghiệp, bạn có thể đọc bài đặc điểm và ứng dụng của bạch kim — một nguồn tường giải giúp phân biệt bạch kim với vàng trắng.

Nếu muốn nắm cơ chế tác động và những rủi ro liên quan đến ketamin, bài viết tìm hiểu cơ chế và rủi ro của ketamin trình bày các dạng sử dụng, thời gian tác dụng và những hệ quả sức khỏe cần lưu ý.