Ếch giun ở Việt Nam: nhận diện, sinh thái và những điều cần biết để bảo tồn

Nhiều người từng nhầm lẫn ếch giun với rắn hay giun khi bắt gặp chúng — nguyên nhân là cơ thể không chân và dáng đi uốn lượn khiến loài này rất khác biệt so với hình dung thông thường về ếch.

Nhìn gần: ếch giun là gì và vì sao chúng trông như vậy?

Ếch giun, thuộc họ Ichthyophiidae, là nhóm lưỡng cư không chân. Thân dài, da trơn và nhiều nếp gấp ngang làm chúng dễ bị hiểu nhầm là giun hoặc rắn. Tuy vậy, điểm khác biệt quan trọng là cấu tạo đầu, mắt và hàm: ếch giun có đầu nhỏ, mõm hơi nhọn, miệng và đôi mắt nhỏ — dấu hiệu cho thấy chúng thực sự là lưỡng cư chứ không phải bò sát.

Hình dáng không chân là một thích nghi cho lối sống chui luồn: ếch giun di chuyển bằng cách uốn cơ thể tương tự rắn, giúp chúng xuyên qua đất, lá mục và đường hầm nhỏ. Cách di chuyển này thuận lợi cho việc tìm mồi và ẩn náu trong môi trường dưới mặt đất.

Cơ thể của loài ếch giun có hình giống giun đất song cỡ lớn hơn. (Ảnh: Phùng Mỹ Trung).

Phân bố và nơi cư trú trong nước

Tại Việt Nam, ếch giun được ghi nhận trải dài nhiều vùng, từ Thái Nguyên đến Cà Mau. Chúng xuất hiện ở cả vùng núi cao lẫn vùng đất thấp: có thể gặp ở dãy Tam Đảo, vùng U Minh và thậm chí trong các khu rừng ven nương ruộng hay trang trại cà phê.

Thói quen sống của ếch giun là ẩn náu dưới lớp lá, trong đất xốp hoặc trong các hang sâu khoảng 20–30 cm, thường gần khu vực có nguồn nước. Những vị trí ẩm ướt, có nhiều giun đất đều là môi trường ưu tiên cho loài này.

Hơn nữa, thân hình của bò sát, có sọc dọc nâu vàng trơn bóng cùng chiếc đầu dẹt ngoe nguẩy của loài ếch giun này lại càng khiến người ta liên tưởng đến những loài rắn độc có màu sắc nổi bật, bắt mắt. (Ảnh: War/Nguyễn Vũ Khôi)

Chế độ ăn và vai trò sinh thái

Ếch giun săn mồi chủ yếu bằng cách cảm nhận con mồi trong đất; thức ăn thường gồm giun đất, ấu trùng côn trùng, sâu và nhện. Nhờ vậy, chúng đóng vai trò kiểm soát số lượng côn trùng đất và giúp duy trì cân bằng sinh thái trong môi trường ẩm ướt — một chức năng quan trọng tại các hệ sinh thái rừng và vùng đất ướt.

Chiều dài cơ thể ếch giun có thể tới hàng chục cm. (Ảnh: pskhun)

Sinh sản: người mẹ cẩn trọng

Khác với nhiều loài lưỡng cư khác, ếch giun thể hiện hành vi chăm sóc trứng. Vào mùa sinh sản, con cái đẻ trứng ở vị trí gần nước, nơi có độ ẩm cao; sau khi đẻ, con mẹ cuộn lấy ổ trứng và tiết dịch nhầy để ngăn trứng bị khô, đồng thời điều chỉnh nhiệt độ, độ ẩm quanh ổ trứng — hành vi này góp phần nâng cao tỷ lệ nở của lứa trứng.

Chúng khác giun ở chỗ: Đầu có mắt như hai chấm đen. (Ảnh: Maxim Ryzhov)

Độc tính: đã có bằng chứng nhưng vẫn cần thận trọng

Ban đầu, ếch giun được cho là không có độc. Tuy nhiên, một số nghiên cứu gần đây chỉ ra tồn tại tuyến độc trong miệng của loài này và khả năng tiết chất độc khi cắn. Mức độ ảnh hưởng của chất độc lên con người chưa được làm rõ hoàn toàn. Thêm vào đó, do miệng nhỏ, ếch giun khó có thể cắn và tiêm nọc độc sâu vào người, nên nguy cơ gặp rủi ro trực tiếp với con người là thấp.

Đầu ếch giun nhỏ và hơi dẹp, mõm tương đối nhọn và có hàm rõ. (Ảnh: biozcw)

Các loài ếch giun được ghi nhận ở Việt Nam

Hiện tại ở Việt Nam có bốn loài ếch giun được ghi nhận, trong đó ba loài là đặc hữu. Thông tin về một số loài tiêu biểu:

Ếch giun Cát Lộc (Ichthyophis catlocensis)

Phát hiện tại khu vực Cát Lộc thuộc Vườn Quốc gia Cát Tiên (Lâm Đồng). Loài này không có sọc vàng dọc thân như những loài khác và có kích thước nhỏ (khi trưởng thành khoảng 20 cm). Do rất hiếm gặp, hiện các đặc tính sinh học chi tiết của loài này vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ.

Cận cảnh một cá thể ếch giun Cát Lộc, chụp tại Vườn Quốc gia Cát Tiên, tỉnh Lâm Đồng (Ảnh: E.A. Galoyan).

Ếch giun Cha Lo (Ichthyophis chaloensis)

Được mô tả từ khu vực Phong Nha – Kẻ Bàng, Quảng Bình và chỉ được ghi nhận tại thôn Cha Lo, xã Hóa Sơn, huyện Minh Hóa ở độ cao trên 600 m. Loài có màu xanh đen tuyền, không có sọc vàng và khi trưởng thành dài khoảng 22 cm. Do gặp rất hiếm, nhiều khía cạnh về sinh học của loài vẫn chưa rõ ràng.

Cận cảnh một cá thể ếch giun Cha Lo, chụp tại Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình (Ảnh: Nguyễn Quảng Trường).

Ếch giun Nguyễn (Ichthyophis nguyenorum)

Phát hiện trên cao nguyên Kon Tum và đặt tên để vinh danh hai nhà nghiên cứu Việt Nam Nguyễn Quảng Trường và Nguyễn Thiên Tạo. Đây là loài đặc hữu, xuất hiện ở Tây Nguyên và miền Nam (các tỉnh Lâm Đồng, Gia Lai, Kon Tum, Đồng Nai, Bình Phước). Đặc trưng nhận dạng là lưng tím đen, hai sọc vàng chạy dọc hai bên sườn; kích thước có thể đạt đến khoảng 30 cm khi trưởng thành.

Cận cảnh một cá thể ếch giun Nguyễn, nổi bật với 2 sọc vàng chạy dọc cơ thể (Ảnh: Chris Joldnall).

Ếch giun Koh Tao (Ichthyophis kohtaoensis)

Loài này được mô tả từ đảo Koh Tao (Thái Lan) và có phạm vi phân bố rộng hơn, gồm phía nam Trung Quốc, Việt Nam, Lào và Campuchia. Ếch giun Koh Tao có hai sọc vàng dọc thân, kích thước lớn hơn một số loài khác (khi trưởng thành có thể đạt khoảng 40 cm). Tại Việt Nam, loài này được ghi nhận rải rác ở Phú Thọ, Tiền Giang, An Giang, Cà Mau nhưng số lượng rất ít.

Ếch giun Koh Tao có vẻ ngoài khá giống ếch giun Nguyễn, nhưng kích thước lớn hơn (Ảnh: iNaturalist).

Mối đe dọa và tình trạng bảo tồn

Nhiều loài ếch giun đang suy giảm số lượng do mất môi trường sống: rừng bị thu hẹp, đất xói mòn, lũ lụt kéo dài gây chết ngạt trong đất, và thiếu nguồn thức ăn. Một số loài đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam và được luật pháp bảo vệ; săn bắt được cấm nhằm ngăn nguy cơ tuyệt chủng.

Số lượng ếch giun hiện nay còn khá ít do chúng bị mất môi trường sống ở nhiều nơi. (Ảnh: Nikolai Orlov)

Khi gặp ếch giun trong tự nhiên: nên làm gì?

Nếu gặp cá thể ếch giun, cách hợp lý là quan sát từ xa và tránh làm tổn hại. Vì nhiều loài đang rất ít nên tránh giết hoặc bắt giữ sẽ có lợi cho công tác bảo tồn. Bảo tồn loài này chủ yếu dựa vào giữ gìn môi trường ẩm, hạn chế phá rừng và xử lý nước, đất sao cho không làm giảm chất lượng nơi cư trú của chúng.

Chúng đẻ trứng ở gần chỗ có nước. Số lượng trứng trong một lứa có chừng 20 quả được nối với nhau bằng chất nhày và cá thể cái cuốn lấy để bảo vệ trứng khỏi khô đồng thời điều tiết nhiệt độ thích hợp để con non có cơ hội phát triển tốt nhất. (Ảnh: thetexanherper.com)

Tóm lại: điều cần ghi nhớ

Ếch giun là thành viên đặc biệt của hệ động vật lưỡng cư: không chân, sống chủ yếu dưới đất, đóng vai trò sinh thái quan trọng nhưng đang phải đối mặt với nhiều mối đe dọa. Vì nhiều loài hiếm và có phạm vi địa lý hẹp, bảo tồn môi trường sống và tránh các hành vi gây hại là những bước thiết thực để giúp loài này tồn tại.

Loại lưỡng cư độc đáo này đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam và được luật pháp bảo vệ. (Ảnh: Pskhun)

Câu hỏi thường gặp

Ếch giun có thể gây hại cho người không?

Hiện có bằng chứng về tuyến độc trong miệng ếch giun, nhưng tác động lên người chưa được làm rõ. Do miệng nhỏ, khả năng cắn gây tổn thương nghiêm trọng cho người là thấp.

Làm sao phân biệt ếch giun với rắn hay giun?

Ếch giun có đầu dẹt, mắt nhỏ và thường có hai xúc tu gần mắt; nhìn kỹ sẽ thấy miệng và mõm, trong khi rắn có chi tiết đầu và vảy khác biệt, giun không có mắt rõ và miệng dạng khác.

Vì sao cần bảo vệ ếch giun?

Chúng giúp kiểm soát côn trùng đất và là thành phần quan trọng trong chuỗi thức ăn; nhiều loài có số lượng giảm sút, do đó bảo vệ ếch giun góp phần giữ cân bằng hệ sinh thái địa phương.

Kết thúc phần chính, độc giả muốn mở rộng hiểu biết có thể tham khảo các bài chuyên sâu liên quan dưới đây.

Để tìm hiểu sâu hơn về vai trò sinh thái, tiếng kêu và những mê tín xung quanh một loài chim thường bị hiểu sai, bạn có thể đọc bài chim lợn: tiếng kêu và vai trò sinh thái — nội dung sẽ giúp tách biệt quan niệm dân gian và góc nhìn khoa học về loài chim này.

Nếu bạn quan tâm đến cách nghiên cứu phân loại ảnh hưởng đến công tác y tế và bảo tồn, bài viết phân chia bốn loài rắn hổ mang chúa trình bày kết quả phân tích mẫu vật và dữ liệu di truyền một cách rõ ràng, hữu ích cho người đọc muốn hiểu tác động của phân loại khoa học.

Với nhu cầu phân biệt các loài giáp xác khi mua bán hoặc nuôi trồng, bài phân biệt tôm và tép theo sinh học cung cấp cách nhận diện theo kích thước, sinh sản và đặc điểm thực tế — rất phù hợp cho người tiêu dùng và người làm thủy sản.