Hành trình xây dựng sức mạnh khoa học công nghệ của Trung Quốc

Trong vài thập kỷ gần đây, hệ sinh thái nghiên cứu và công nghệ ở Trung Quốc đã chuyển từ trạng thái tiếp nhận sang trạng thái sáng tạo chủ động. Bài viết này phân tích các yếu tố then chốt giúp quốc gia tỷ dân tiến nhanh trên bản đồ khoa học toàn cầu, đồng thời làm rõ hệ quả đối với đối thủ và thị trường quốc tế.

Từ hợp tác quốc tế đến năng lực nội sinh

Quá trình tiếp nhận công nghệ từ đối tác nước ngoài đóng vai trò mở cửa cho những bước nhảy vọt ban đầu. Các hợp tác lớn trong những ngành then chốt, bao gồm năng lượng và hàng không, đã đem lại công nghệ, kinh nghiệm vận hành và nhân lực kỹ thuật cho Trung Quốc. Khi những kỹ năng, quy trình và tiêu chuẩn được tiếp thu, nước này dần phát triển năng lực thiết kế và sản xuất mang tính nội sinh.

Ví dụ minh họa rõ ràng là việc xây dựng nhà máy điện Daya Bay. Hai lò phản ứng kiểu nước áp lực (PWR-900) trong nhà máy này được cung cấp bởi công ty Framatome (Pháp), một phần của chuỗi chuyển giao công nghệ giữa hai bên. Nhờ các hợp tác như vậy, Trung Quốc tích lũy được kinh nghiệm trong vận hành lò phản ứng quy mô thương nghiệp.

Lò phản ứng hạt nhân tại nhà máy điện Daya Bay, Trung Quốc được xây dựng nhờ quá trình chuyển giao công nghệ với công ty Framatome, Pháp (Ảnh: Berkeley Labs New Center).

Hạ tầng, đặc khu và nguồn nhân lực: bộ ba thúc đẩy đổi mới

Chiến lược phát triển của Trung Quốc không chỉ dựa vào nhập khẩu công nghệ, mà còn đầu tư đồng bộ vào hạ tầng nghiên cứu, chính sách thu hút nhân tài và mô hình đặc khu kinh tế. Các đặc khu như Thâm Quyến đã trở thành nơi tập trung doanh nghiệp công nghệ, trung tâm sản xuất và môi trường cho đổi mới nhanh chóng.

Hệ thống đại học, viện nghiên cứu và quỹ đầu tư nhà nước đã tạo điều kiện để cả nhân lực trong nước và chuyên gia quốc tế hợp tác. Sự lan tỏa kỹ năng từ sinh viên, kỹ sư và nhà nghiên cứu đã giúp hình thành các doanh nghiệp nội địa có khả năng tinh chế công nghệ, ví dụ trong chuỗi cung ứng pin mặt trời và tinh chế silicon phục vụ năng lượng tái tạo.

Đặc khu kinh tế Thâm Quyến (Trung Quốc).

Những lĩnh vực Trung Quốc dẫn đầu và bằng sáng chế

Các báo cáo chuyên môn cho thấy Trung Quốc đang chiếm ưu thế ở nhiều công nghệ được coi là chiến lược. Quốc gia này nắm lợi thế về hồ sơ bằng sáng chế trong các mảng như tin học, viễn thông và điện tử, đồng thời dẫn trước trong một số công nghệ liên quan đến truyền thông vô tuyến, pin cho ôtô điện và vật liệu mới.

Sự kết hợp giữa quy mô đầu tư, cơ sở hạ tầng và lực lượng nghiên cứu đã giúp gia tăng số lượng và chất lượng công trình khoa học. Các tổ chức nghiên cứu lớn của Trung Quốc hiện đứng ngang hàng và thậm chí vượt qua nhiều viện danh tiếng phương Tây về khối lượng hoạt động và ảnh hưởng khoa học.

Quy mô đầu tư và năng lực nghiên cứu: con số nói lên sự thay đổi

Sự bùng nổ về nguồn lực được thể hiện qua quy mô đội ngũ và ngân sách nghiên cứu. Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS) là một ví dụ lớn: tổ chức này quy tụ hơn 60.000 nhà nghiên cứu — con số gấp khoảng hai lần so với một số cơ quan nghiên cứu lớn ở châu Âu. Chi tiêu cho khoa học và công nghệ của Trung Quốc được báo cáo ở mức xấp xỉ 5 tỷ đô la, so với ngân sách khoảng 4,4 tỷ đô la của CNRS (Pháp) trong cùng phạm vi so sánh.

Kết quả là ngày càng nhiều nhà nghiên cứu Trung Quốc xuất hiện trong các bảng xếp hạng quốc tế: dữ liệu cho thấy hàng trăm nhà khoa học từ Trung Quốc có mặt trong các nhóm tác động cao trên thế giới — một chỉ báo về khả năng đóng góp khoa học ở quy mô toàn cầu.

Tác động lên thị trường toàn cầu và đối thủ phương Tây

Sự tăng tốc công nghệ ở Trung Quốc đã khiến nhiều ngành nghề toàn cầu thay đổi cán cân cạnh tranh. Những lĩnh vực từng do doanh nghiệp phương Tây thống trị như đường sắt, năng lượng gió, hàng không hay thiết bị điện tử giờ phải đối mặt với đối thủ mạnh từ Trung Quốc — cả về chi phí lẫn quy mô sản xuất.

Một minh chứng là thị trường ôtô điện: Trung Quốc chiếm tỷ lệ lớn trên thị trường toàn cầu, với khoảng 60% thị phần trong năm 2022 — một con số thể hiện mức độ áp đảo trong chuỗi cung ứng và sản xuất pin cho xe điện. Ở mảng điện thoại di động, các hãng Trung Quốc như Huawei đã từng vươn lên cạnh tranh gay gắt với những tên tuổi lớn, có thời điểm vượt mặt một số đối thủ trên thị trường toàn cầu.

Vị thế học thuật và xuất bản: từ lượng đến chất

Không chỉ đầu tư vào cơ sở vật chất, Trung Quốc còn tăng cường số lượng công bố khoa học và cải thiện ảnh hưởng học thuật. Theo nhiều bảng xếp hạng quốc tế, một số viện và đại học Trung Quốc đã có thứ hạng cao hơn trước, với nhiều tổ chức xuất hiện trong danh sách những đơn vị có ảnh hưởng lớn toàn cầu.

Điều này cho thấy một xu hướng: từ việc tuyển dụng và sao chép tri thức ngoại lai, Trung Quốc đang xây dựng năng lực tự tạo tri thức, thể hiện qua số lượng công trình, sáng chế và trình độ chuyên môn ngày càng được ghi nhận rộng rãi.

Sau khi hợp tác chuyển giao công nghệ với hãng hàng không Airbus, Trung Quốc giờ đây đã có những mẫu máy bay thương mại của riêng mình. (Ảnh: Aviation Week).

Những thách thức và điều cần cân nhắc

Dù tiến bộ rõ rệt, hành trình xây dựng năng lực công nghệ không loại trừ rủi ro và khó khăn. Việc phát triển nhanh tạo sức ép lên hệ thống quản trị đổi mới, yêu cầu bảo đảm chất lượng đào tạo, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và quản lý mối quan hệ quốc tế trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị.

Bên cạnh đó, khi một quốc gia tăng nhanh về kỹ thuật, các đối thủ có thể thay đổi chiến lược thương mại và hợp tác để thích ứng, dẫn tới một loạt thay đổi trên chuỗi cung ứng toàn cầu mà cả bên bán lẫn bên mua cần theo dõi sát sao.

Kết luận: điều nên nhớ

Những bước chuyển trong khoa học và công nghệ của Trung Quốc là kết quả của một chiến lược nhiều lớp: hợp tác quốc tế, đầu tư hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực và chính sách hỗ trợ doanh nghiệp. Mức độ ảnh hưởng đang ngày càng rõ rệt ở nhiều ngành, buộc cả đối thủ lẫn các đối tác phải điều chỉnh chiến lược. Với động lực hiện tại, Trung Quốc không chỉ là nơi lắp ráp mà còn là một trung tâm sáng tạo có tiếng nói trên trường quốc tế.

Để đọc thêm về các khám phá động vật độc đáo và những hậu quả khoa học của chúng, bạn có thể tiếp tục với bài viết liên quan dưới đây.

Để mở rộng góc nhìn về những phát hiện sinh vật học đặc biệt và ý nghĩa tiến hóa của chúng, bạn có thể tham khảo bài viết phát hiện rắn vảy óng ánh Hà Giang — bài phân tích các đặc điểm sinh học, giá trị tiến hóa và thách thức bảo tồn liên quan đến loài mới.

Nếu quan tâm tới cách một loại thuốc có thể vừa là công cụ y tế vừa là nguy cơ khi bị lạm dụng, hãy đọc thêm thông tin chuyên sâu trong bài tổng quan cơ chế và rủi ro ketamin — giải thích về cơ chế tác động, dạng sử dụng và những rủi ro sức khỏe cần lưu ý.

Và để hiểu vì sao các nhà khoa học đang đua nhau tới Nam Cực để khảo sát một khu vực đáy biển vừa lộ ra sau hàng chục ngàn năm, xem bài khu vực đáy biển Nam Cực lộ sau 120.000 năm, nơi các nhà nghiên cứu tìm kiếm manh mối về hệ sinh thái cổ và tác động môi trường.